Drugi oddech (ang. second wind) to nagłe złagodzenie zadyszki i zmęczenia w trakcie trwającego wysiłku, po którym dalszy ruch przychodzi łatwiej. Fizjolog Roy Shephard opisał go w 1974 roku jako zjawisko powszechnie przyjmowane przez sportowców i trenerów, w którego istnienie wielu jednak wątpi.
Biegacze mówią o drugim oddechu od dawna. W bazie Europe PMC prac, które mają to wyrażenie w tytule i dotyczą wysiłku u osób bez choroby, jest kilka i pochodzą z lat 1971–1984. Najwięcej pomiarów zjawiska nazywanego drugim oddechem pochodzi z badań nad metaboliczną chorobą mięśni znaną jako choroba McArdle’a.
Poniżej opisane są przebieg zjawiska, pochodzenie określenia, wyniki pomiarów, trzy popularne wyjaśnienia i to, czego badania nie rozstrzygnęły. Zdrowosportowo.pl opisuje zjawiska związane z ruchem i fizjologią wysiłku, bez zaleceń treningowych.
Czym jest drugi oddech?
Drugi oddech to moment, w którym zadyszka i zmęczenie narastające od początku wysiłku słabną albo ustępują, choć wysiłek trwa dalej. Shephard w „The Physician and Sportsmedicine” (1974) opisuje, że zjawisko zwykle poprzedza zadyszka, która w trakcie dalszego wysiłku dość nagle słabnie.
Shephard nazwał drugi oddech zjawiskiem realnym i często gwałtownym, powszechnie przyjmowanym przez sportowców i ich trenerów. W tym samym tekście zaznaczył, że wielu w jego istnienie wątpi, i dlatego zestawił dostępne dowody oraz możliwe wyjaśnienia.
Medyczna definicja słownika Merriam-Webster (stan na 7.11.2026) opisuje drugi oddech jako odzyskanie pełnej wydolności oddechowej po pierwszym wyczerpaniu w czasie wysiłku i przypisuje je lepszej pracy serca. To objaśnienie słownikowe, a nie ustalenie z badań, bo przyczyna zjawiska pozostaje sporna. Wyrażenie ma też znaczenie przenośne, o odzyskaniu sił albo rozpędu. W przykładach z Korpusu języka polskiego PWN (stan na 7.11.2026) występuje między innymi w zdaniu „Pociąg rozpędza się, jakby chwytając drugi oddech”.
Skąd wzięło się określenie „drugi oddech”?
Angielskie wyrażenie second wind jest znacznie starsze niż badania nad samym zjawiskiem. Według słownika Merriam-Webster (stan na 7.11.2026) jego pierwsze znane użycie pochodzi z 1824 roku.
W 1907 roku psycholog William James opisał drugi oddech w czasopiśmie „Science”, w eseju „The Energies of Men”. Zmęczenie narasta według niego do pewnego punktu krytycznego, po którym stopniowo albo nagle ustępuje, a człowiek czuje się świeższy niż wcześniej. James dodał, że po drugim może przyjść trzeci i czwarty „oddech”. James opierał ten opis na obserwacji i doświadczeniu, bez pomiarów.
Co wiadomo o drugim oddechu u zdrowych ludzi?
O drugim oddechu u zdrowych ludzi wiadomo niewiele. W bazie Europe PMC (stan na 7.11.2026) wyrażenie „second wind” występuje w tytule 51 publikacji, a prac o wysiłku u osób bez choroby jest wśród nich kilka, wszystkie z lat 1971–1984. Abstrakt z wynikami pomiaru ma w PubMed tylko jedna z nich.
Większość pozostałych publikacji z tej listy dotyczy chorób, zwierząt albo używa wyrażenia przenośnie. Prace z 1971 i 1975 roku, opublikowane w „Journal of Sports Medicine and Physical Fitness” oraz w „The Physician and Sportsmedicine”, nie mają w PubMed abstraktów, dlatego ich wyniki nie są tu opisywane.
Pracą z dostępnymi wynikami jest eksperyment Scharfa i współpracowników z „Medicine and Science in Sports and Exercise” (1984). Pięciu ochotników oddychało przez opór wdechowy tak, by ciśnienie przezprzeponowe, czyli różnica ciśnień po obu stronach przepony, osiągało 42–45% wartości maksymalnej. Uczestnicy oddychali w ten sposób aż do zmęczenia.
W trakcie próby każdy z nich przeżył co najmniej jeden epizod nagłego rozluźnienia i ulgi w uczuciu braku tchu. Elektromiografia, czyli zapis aktywności elektrycznej mięśnia, wykazała w tych momentach nagły spadek pobudzenia nerwowego przepony. Autorzy wykluczyli zmianę objętości płuc, zmianę kształtu klatki piersiowej i włączenie się dodatkowych mięśni oddechowych. Autorzy wnioskują, że przepona prawdopodobnie wytwarzała tę samą siłę przy mniejszym pobudzeniu.
Na tej podstawie autorzy uznali, że drugi oddech ma korelaty fizjologiczne, czyli mierzalne zmiany w organizmie, i można go badać eksperymentalnie. Zakres tego wniosku jest wąski. Badanie objęło pięć osób i dotyczyło oddychania przez opór, a nie biegu.
Skąd pochodzi najwięcej pomiarów drugiego oddechu?
Najwięcej pomiarów zjawiska nazywanego drugim oddechem pochodzi z badań nad chorobą McArdle’a, metaboliczną chorobą mięśni, w której brakuje miofosforylazy – enzymu rozkładającego glikogen, czyli zapas cukru w mięśniach. W tych badaniach drugim oddechem nazywa się określony, mierzalny przebieg wysiłku. Według opisu Porcellego i współpracowników z „Journal of Applied Physiology” (2014) po kilku minutach tętno nagle spada, a tolerancja wysiłku rośnie.
Haller i Vissing w „Archives of Neurology” (2002) zbadali ośmiu pacjentów z całkowitym brakiem miofosforylazy. U każdego z nich drugi oddech pojawił się między 8. a 12. minutą wysiłku. Szczytowe zużycie tlenu wzrosło w tym czasie o ponad 25%, średnio z 13,0 do 16,5 ml na kilogram masy ciała na minutę. To wielkość pokrewna pułapowi tlenowemu.
Braakhekke i współpracownicy w „Brain” (1986) obserwowali trzech pacjentów, którzy przez 2 godziny ćwiczyli z intensywnością 30% VO2max (maksymalnego zużycia tlenu). Przez pierwsze 15 minut narastały u nich zmęczenie i osłabienie pracujących mięśni, a potem wszyscy trzej kontynuowali wysiłek bez trudności. W tej drugiej fazie metabolizm pracujących mięśni nie wykazywał ważnych różnic w porównaniu z metabolizmem osób z grupy kontrolnej.
Wyniki czterech badań nad chorobą McArdle’a zebrano w tabeli.
| Badanie | Uczestnicy | Co zaobserwowano |
|---|---|---|
| Braakhekke i wsp., „Brain” 1986 | 3 pacjentów, 2 godziny przy 30% VO2max | narastające zmęczenie przez 15 minut, potem wysiłek bez trudności |
| Haller i Vissing, „Archives of Neurology” 2002 | 8 pacjentów | drugi oddech między 8. a 12. minutą, szczytowe zużycie tlenu wyższe o ponad 25% |
| Haller i Vissing, „Neurology” 2004 | 29 pacjentów z chorobą McArdle’a i 5 z niedoborem fosfofruktokinazy | drugi oddech u każdego z 29 pacjentów, u żadnego z 5 |
| Salazar-Martínez i wsp., „Frontiers in Physiology” 2021 | 54 pacjentów | im wyższa wydolność tlenowa pacjenta, tym większe obciążenie wywołujące drugi oddech |
Dlaczego w tej chorobie zjawisko jest tak wyraźne?
W chorobie McArdle’a mięśnie nie mogą korzystać z własnego glikogenu. Przegląd Kitaoki w „Biology” (2014) wiąże drugi oddech w tej chorobie z lepszym dowozem paliw spoza mięśni w czasie wysiłku.
Na rolę glukozy z krwi wskazuje porównanie dwóch chorób. Haller i Vissing w „Neurology” (2004) zestawili 29 pacjentów z chorobą McArdle’a i 5 pacjentów z niedoborem fosfofruktokinazy, w którym zablokowane jest wykorzystanie zarówno glikogenu mięśniowego, jak i glukozy z krwi. Każdy pacjent z chorobą McArdle’a osiągnął drugi oddech ze spadkiem tętna i odczuwanego wysiłku, a u żadnego pacjenta z niedoborem fosfofruktokinazy drugi oddech nie wystąpił. Autorzy wnioskują, że zdolność wykorzystania glukozy z krwi jest dla typowego drugiego oddechu kluczowa.
Wszystkie te pomiary dotyczą pacjentów, u których rozkład glikogenu w mięśniach jest zablokowany, dlatego ich wyniki nie przenoszą się wprost na zdrowych biegaczy.
Jakie hipotezy wyjaśniają drugi oddech u biegaczy?
W opisach popularnych krążą trzy wyjaśnienia drugiego oddechu u biegaczy. Pierwsze to zmiana paliwa z glikogenu na tłuszcze, drugie – wyrównanie niedoboru tlenu wobec kwasu mlekowego, trzecie – endorfiny. Żadne z badań opisanych w tym tekście nie sprawdzało tych wyjaśnień na biegaczach w chwili drugiego oddechu.
Czy chodzi o zmianę paliwa z glikogenu na tłuszcze?
Żadna z opisanych prac nie zmierzyła zmiany paliwa u zdrowych biegaczy w chwili drugiego oddechu, a przejście na paliwa dostarczane krwią udokumentowano w chorobie McArdle’a. Według popularnego wyjaśnienia drugi oddech przychodzi wtedy, gdy mięśnie przestawiają się z glikogenu na wolne kwasy tłuszczowe.
Haller i Vissing (Neurology, 2004) opisują drugi oddech w chorobie McArdle’a jako przejście do większej wydolności, przypisywane zwiększonemu spalaniu paliw dostarczanych krwią, głównie glukozy i wolnych kwasów tłuszczowych. Braakhekke i współpracownicy (Brain, 1986) opisali, że u pacjentów te paliwa zaczynają odgrywać dużą rolę w zaopatrzeniu w energię wcześniej niż u osób z grupy kontrolnej.
U osób zdrowych rozkład glikogenu w mięśniach nie jest zablokowany, więc warunki, w których zmierzono drugi oddech w chorobie McArdle’a, u nich nie występują.
Czy przyczyną jest kwas mlekowy?
Drugie wyjaśnienie zakłada, że w pierwszych minutach wysiłku mięśniom brakuje tlenu, gromadzi się kwas mlekowy, a drugi oddech przychodzi, gdy dowóz tlenu nadąża za zapotrzebowaniem. Wyjaśnienie to opiera się na dawnym obrazie mleczanu jako odpadu powstającego z niedotlenienia.
Przegląd Fergusona i współpracowników z „European Journal of Applied Physiology” (2018) uznaje ten obraz za błędny. Autorzy przyznają, że przy niedotlenieniu tkanek produkcja mleczanu rośnie, ale taki stan jest raczej wyjątkiem niż regułą. Według nich to, czy stężenie mleczanu we krwi rośnie, czy spada, na ogół nie wynika z niskiej prężności tlenu (ciśnienia cząstkowego tlenu, czyli miary ilości tlenu rozpuszczonego we krwi i tkankach). Rolę mleczanu jako paliwa opisuje tekst o tym, czym jest kwas mlekowy w mięśniach.
Czy odpowiadają za to endorfiny?
Trzecie wyjaśnienie łączy drugi oddech z endorfinami, czyli z tym samym mechanizmem, którym przez lata tłumaczono euforię biegacza. Żadne z badań nad drugim oddechem opisanych w tym tekście nie mierzyło endorfin.
Rola endorfin jest sporna również w przypadku euforii. W eksperymencie Siebers i współpracowników z „Psychoneuroendocrinology” (2021) u 63 osób zablokowanie receptorów opioidowych nie zapobiegło ani euforii, ani spadkowi lęku po biegu. Wynik dotyczy euforii biegacza. Drugiego oddechu to badanie nie obejmowało.
Czy drugi oddech to to samo co „ściana” w maratonie?
Nie. W analizie Smytha ścianę wyznacza trwałe spowolnienie w końcówce maratonu, mierzone w danych o tempie, a drugi oddech to ulga odczuwana w trakcie wysiłku. Smyth w „PLoS One” (2021) przeanalizował ponad 4 mln wyników maratonów i opisał ścianę jako wyraźne spowolnienie występujące zwykle po 20. mili, czyli około 32. kilometra.
W tej pracy ścianę wiąże się zwykle z wyczerpaniem zapasów energii w organizmie. Dane zebrano na zawodach, poza laboratorium, więc opisują bieganie rekreacyjne w warunkach startu. Analiza podaje też, jak często i na jakim odcinku biegacze zwalniali.
- Na ścianę trafiło 28% mężczyzn i 17% kobiet.
- Spowolnienie obejmowało u mężczyzn średnio 10,7 km, a u kobiet 9,6 km.
W opisach popularnych drugi oddech bywa przedstawiany jako odpowiedź organizmu na ścianę. Analiza Smytha mierzy jednak samo spowolnienie. Praca nie zawiera danych o odzyskaniu wcześniejszego tempa i nie rozstrzyga, czy po ścianie przychodzi drugi oddech.
Co w sprawie drugiego oddechu pozostaje nierozstrzygnięte?
Nierozstrzygnięta pozostaje przyczyna drugiego oddechu u zdrowych biegaczy. W pracach opisanych w tym tekście korelaty fizjologiczne zmierzono w dwóch sytuacjach – u pięciu ochotników oddychających przez opór i u pacjentów z chorobą McArdle’a.
W tabeli poniżej twierdzenia zmierzone oddzielono od hipotez.
| Twierdzenie | Status | Podstawa |
|---|---|---|
| Sportowcy i trenerzy powszechnie opisują drugi oddech | relacje, nie pomiar | Shephard, „The Physician and Sportsmedicine” 1974 |
| Przy oddychaniu przez opór nagłej uldze towarzyszy spadek pobudzenia przepony | zmierzone u 5 osób | Scharf i wsp., „Medicine and Science in Sports and Exercise” 1984 |
| W chorobie McArdle’a drugi oddech pojawia się między 8. a 12. minutą (Haller i Vissing 2002) i zależy od wykorzystania glukozy z krwi | zmierzone u pacjentów | Haller i Vissing 2002 i 2004 |
| U zdrowych biegaczy przyczyną jest zmiana paliwa na tłuszcze | hipoteza | brak pomiaru w opisanych pracach |
| Przyczyną jest wyrównanie niedoboru tlenu wobec kwasu mlekowego | hipoteza oparta na dawnym obrazie mleczanu | krytyka tego obrazu – Ferguson i wsp. 2018 |
| Przyczyną są endorfiny | hipoteza | brak pomiaru w opisanych pracach |
Najczęstsze pytania o drugi oddech
Czy drugi oddech naprawdę istnieje?
Sportowcy i trenerzy opisują go powszechnie, a zarazem wielu w jego istnienie wątpi – tak ujął to fizjolog Roy Shephard w 1974 roku. W eksperymencie z 1984 roku u pięciu ochotników oddychających przez opór nagłej uldze towarzyszył zmierzony spadek pobudzenia przepony. Najwięcej pomiarów zjawiska pochodzi z badań nad chorobą McArdle’a.
Po ilu minutach pojawia się drugi oddech?
Dla zdrowych biegaczy żadne z opisanych tu badań nie podaje takiego progu. Liczby pochodzą z badania ośmiu pacjentów z chorobą McArdle’a z 2002 roku, w którym drugi oddech pojawiał się między 8. a 12. minutą wysiłku. Badanie to nie obejmowało osób zdrowych.
Czy drugi oddech to to samo co euforia biegacza?
Nie. Drugi oddech to złagodzenie zadyszki i zmęczenia w trakcie wysiłku, a euforia biegacza to przejściowy stan dobrego samopoczucia z mniejszym lękiem, opisywany w trakcie długiego wysiłku i po nim. Oba zjawiska bywają tłumaczone endorfinami, a w przypadku euforii to wyjaśnienie podważył eksperyment z 2021 roku na 63 osobach.
Czy drugi oddech ma związek z kwasem mlekowym?
Tak głosi jedno z popularnych wyjaśnień, ale żadne z opisanych tu badań nie sprawdzało go na biegaczach w chwili drugiego oddechu. Wyjaśnienie opiera się na dawnym obrazie mleczanu jako odpadu niedotlenienia. Przegląd z 2018 roku w „European Journal of Applied Physiology” uznaje ten obraz za błędny, bo wahania stężenia mleczanu we krwi zwykle nie wynikają z niskiej prężności tlenu.
Skąd pochodzi określenie „drugi oddech”?
Polskie wyrażenie odpowiada angielskiemu second wind, którego pierwsze znane użycie słownik Merriam-Webster datuje na 1824 rok. W 1907 roku William James opisał w „Science” zmęczenie, które narasta do punktu krytycznego, a potem ustępuje, i wspomniał o trzecim i czwartym „oddechu”. W polszczyźnie wyrażenie funkcjonuje także w znaczeniu przenośnym.
