Próg mleczanowy – czym jest i jak się go wyznacza

Próg mleczanowy – czym jest i jak się go wyznacza

Próg mleczanowy to intensywność wysiłku, powyżej której stężenie mleczanu we krwi zaczyna rosnąć wyraźnie szybciej niż przy lżejszej pracy (wg przeglądu Goodwina i współpracowników, Journal of Diabetes Science and Technology 2007). Wyznacza się go w teście o stopniowo rosnącym obciążeniu.

Pojęcie pojawia się w wynikach badań wydolności, w opisach zegarków sportowych i w planach treningowych, często razem z liczbą 4 mmol/l. Ta liczba jest tylko jedną z wielu konwencji. Fizjologia wysiłku zna ponad dwadzieścia pięć sposobów wyznaczania progu, a stężenie mleczanu na progu różni się między ludźmi kilkukrotnie.

Poniżej opisane są definicje progu, przebieg badania z pobieraniem krwi, metody odczytu wyniku oraz związek progu z pułapem tlenowym i z pomiarem w zegarku. Tekst nie zawiera planów treningowych ani interpretacji wyników konkretnej osoby.

Czym jest próg mleczanowy?

Próg mleczanowy to obciążenie albo pobór tlenu, po przekroczeniu którego stężenie mleczanu we krwi rośnie szybciej. Typowy przebieg opisują Goodwin i współpracownicy (2007) – przy rosnącym obciążeniu stężenie najpierw zwiększa się stopniowo, a potem coraz szybciej.

Wykres tej zależności nazywa się krzywą mleczanową. Na osi poziomej leży obciążenie, prędkość albo pobór tlenu, na osi pionowej stężenie mleczanu w milimolach na litr (mmol/l). Próg to miejsce, w którym łagodny odcinek krzywej przechodzi w stromy.

Stężenie we krwi nie mierzy samej produkcji mleczanu. Wg tego samego przeglądu jest ono bilansem między mleczanem uwalnianym do krwi przez jedne tkanki a mleczanem pobieranym i usuwanym przez inne, dlatego nie odzwierciedla wiernie tempa glikolizy, czyli rozkładu glukozy w komórce, z którego powstaje mleczan. Skąd mleczan się bierze i co organizm z nim robi, opisuje osobny tekst o kwasie mlekowym w mięśniach.

Pokrewna i często używana zamiennie nazwa – próg przemian beztlenowych albo próg anaerobowy – sugeruje, że powyżej progu mięśniom brakuje tlenu. Przegląd Poole’a, Rossitera, Brooksa i Gladdena w Journal of Physiology (2021) stwierdza jednak, że niedobór tlenu nie jest główną przyczyną wzrostu stężenia mleczanu we krwi. Nazwa przetrwała, choć jej pierwotne uzasadnienie zostało podważone. Na tym samym, dziś podważanym obrazie mleczanu jako skutku niedotlenienia opiera się jedna z hipotez wyjaśniających drugi oddech u biegaczy.

Dlaczego progów mleczanowych jest kilka?

Nie istnieje jedna obowiązująca definicja progu mleczanowego. Przegląd Faudego, Kindermanna i Meyera w Sports Medicine (2009) zebrał 25 różnych koncepcji progu i podzielił je na trzy kategorie:

  • koncepcje oparte na stałym stężeniu mleczanu w teście o rosnącym obciążeniu,
  • koncepcje szukające pierwszego wzrostu stężenia ponad wartości wyjściowe,
  • koncepcje szukające maksymalnego stanu równowagi mleczanowej albo wyraźnej zmiany nachylenia krzywej.

Późniejsza praca Jamnicka i współpracowników w PLoS One (2018) wymienia ponad 25 metod obliczania progu. Należą do nich wzrost stężenia o 0,5, 1,0 albo 1,5 mmol/l ponad wartość wyjściową oraz stałe stężenie z przedziału od 2,0 do 4,0 mmol/l. Każda z tych reguł wskazuje inny punkt na tej samej krzywej.

Czym różni się pierwszy próg od drugiego?

Wiele z tych koncepcji porządkuje model przejścia tlenowo-beztlenowego, opisany w przeglądzie Faudego i współpracowników (2009). Model wyróżnia dwa punkty przełamania. Pierwszy to intensywność, przy której stężenie mleczanu zaczyna rosnąć ponad wartości wyjściowe. Drugi to najwyższa intensywność, przy której produkcja i usuwanie mleczanu pozostają w równowadze.

W piśmiennictwie punkty te oznacza się często skrótami LT1 i LT2, od angielskiego „lactate threshold”. Tak nazywa je m.in. przegląd Jamnicka i współpracowników w Sports Medicine z 2020 roku. Każdy z nich da się jednak wyznaczyć kilkoma metodami, więc porównanie dwóch wyników wymaga sprawdzenia, jaką regułą je obliczono.

Skąd wzięła się wartość 4 mmol/l?

Wartość 4 mmol/l zaproponowali w 1976 roku Alois Mader i współpracownicy z kolońskiej grupy medycyny sportowej. Intensywność przy tym stężeniu nazwali przejściem tlenowo-beztlenowym. Przegląd Wackerhage’a i współpracowników (Frontiers in Physiology, 2022) opisuje tę wartość jako przybliżenie maksymalnego stanu równowagi mleczanowej, omówionego niżej. Kindermann, Simon i Keul (European Journal of Applied Physiology, 1979) wyznaczali próg tlenowo-beztlenowy przy stężeniu 4 mmol/l u siedmiu narciarzy biegowych krajowego poziomu. Sjödin i Jacobs (International Journal of Sports Medicine, 1981) posłużyli się dla tego stężenia nazwą „onset of blood lactate accumulation”, w skrócie OBLA. U 18 mężczyzn startujących w maratonie sztokholmskim w 1979 roku prędkość biegu przy tym stężeniu wyjaśniała 92% zmienności tempa w maratonie.

W 1985 roku Heck i współpracownicy opublikowali w International Journal of Sports Medicine pracę poświęconą uzasadnieniu progu 4 mmol/l. Stała wartość ma jednak słabość, na którą zwrócono uwagę już wcześniej. Jak przypominają Goodwin i współpracownicy (2007), stężenie mleczanu na progu waha się między osobami od 1,4 do 7,5 mmol/l, dlatego Stegmann i współpracownicy zaproponowali w 1981 roku indywidualny próg anaerobowy. Wartość 4 mmol/l jest więc konwencją jednej z metod.

Jak wygląda test wysiłkowy z pomiarem mleczanu?

W teście stopniowanym obciążenie rośnie w regularnych odstępach, zwykle co 1–4 minuty, aż osoba badana nie jest w stanie kontynuować wysiłku. Tak opisuje go przegląd Goodwina i współpracowników (2007). Z próbek krwi pobieranych w trakcie testu powstaje krzywa mleczanowa.

Przebieg badania w laboratorium składa się z kilku etapów:

  1. Badanie odbywa się na ergometrze – rowerowym, bieżni albo urządzeniu właściwym dla danej dyscypliny – a obciążenie zaczyna się od niskiej wartości.
  2. Obciążenie rośnie w równych stopniach.
  3. Pod koniec kolejnych stopni pobiera się niewielką próbkę krwi i oznacza w niej stężenie mleczanu.
  4. Test kończy się, gdy osoba badana nie jest w stanie kontynuować wysiłku.
  5. Z par „obciążenie – stężenie” powstaje krzywa mleczanowa, z której odczytuje się próg.

Długość stopnia nie jest ustalona. Wg pracy Jamnicka i współpracowników (2018) zalecano stopnie trwające co najmniej 3 minuty. Proponowano też 8 minut, żeby stężenie mleczanu zdążyło się ustabilizować. Co do samego protokołu nie ma zgody, a od niego zależy wynik. Przegląd Bentleya, Newella i Bishopa w Sports Medicine (2007) wskazuje, że w testach z krótszymi stopniami próg może wypaść przy wyższym obciążeniu bezwzględnym.

Skąd pobiera się krew do pomiaru?

Wynik zależy także od tego, skąd pochodzi krew. Goodwin i współpracownicy (2007) podają, że stężenie mleczanu we krwi żylnej różni się w zależności od miejsca pobrania, dlatego preferowana jest krew tętnicza. Jej pobranie jest trudne, dlatego często stosuje się krew „arterializowaną” – żylną, pobieraną po ogrzaniu dłoni, dzięki czemu stężenie mleczanu niewiele różni się od tętniczego.

Krew włośniczkową, czyli pochodzącą z najdrobniejszych naczyń, pobiera się też przez nakłucie skóry – z płatka ucha i z opuszka palca. Forsyth i Farrally (British Journal of Sports Medicine, 2000) u dziewięciu osób ćwiczących na ergometrze wioślarskim nie stwierdzili istotnych statystycznie różnic stężenia mleczanu w osoczu (płynnej części krwi, bez krwinek) między opuszkiem palca, płatkiem ucha i palcem stopy. Średnie z palca były przy tym wyższe niż z ucha. W większym badaniu Zhonga i współpracowników (European Journal of Applied Physiology, 2025) 40 studentów pracowało na ergometrze narciarskim, angażującym głównie górną część ciała. Stężenie z opuszka palca było u nich średnio o 0,66 mmol/l wyższe niż z płatka ucha. Zestawianie wyników z różnych miejsc pobrania wymaga więc ostrożności.

Czy wynik zależy od analizatora?

Tak, bo analizatory nie mierzą tej samej części krwi. Stężenie mleczanu we krwi pełnej, czyli razem z krwinkami, wynosi średnio około 70% wartości zmierzonej w osoczu (wg przeglądu Goodwina i współpracowników, 2007). Jedne analizatory oznaczają mleczan w osoczu, inne we krwi pełnej, więc ich wyniki nie są wymienne. W badaniu Foxdala i współpracowników (1991) przy stężeniu 4,0 mmol/l obciążenie wyznaczone z mleczanu w osoczu było o 17% niższe niż z mleczanu we krwi żylnej.

Jak z wyników testu odczytuje się próg?

Próg odczytuje się z krzywej mleczanowej kilkoma metodami, a każda wskazuje nieco inny punkt. Wartości uzyskane różnymi metodami są jednak na ogół silnie ze sobą skorelowane (Goodwin i wsp., 2007) – osoba z wysokim progiem według metody Dmax ma zwykle wysoki próg także według metody wzrokowej.

Metoda Na czym polega Źródło
Wzrokowa co najmniej dwie osoby oceniają wykres i wskazują punkt przełamania krzywej Goodwin i wsp., 2007
Transformacja log-log dane przekształca się do skali logarytmicznej, a dopiero potem szuka punktu przełamania Goodwin i wsp., 2007
Dwie proste do pomiarów dopasowuje się dwie proste, a próg wyznacza ich przecięcie Goodwin i wsp., 2007
Dmax próg to punkt krzywej najbardziej oddalony od prostej łączącej skrajne punkty dopasowanej krzywej Cheng i wsp., 1992
Stałe stężenie próg to obciążenie przy wybranej wartości od 2,0 do 4,0 mmol/l; nazwa OBLA odnosi się najczęściej do 4 mmol/l, w części prac do całego zakresu 2,0–4,0 mmol/l Jamnick i wsp., 2018; Sjödin i Jacobs, 1981
Wzrost ponad wartość wyjściową próg to obciążenie, przy którym stężenie wzrasta o 0,5, 1,0 albo 1,5 mmol/l ponad poziom wyjściowy Jamnick i wsp., 2018

Skalę rozbieżności pokazuje praca Jamnicka i współpracowników (2018). Siedemnastu wytrenowanych kolarzy wykonało serię testów z różną długością stopni. Na tych danych policzono 14 popularnych metod mleczanowych oraz dwa progi oddechowe, co dało łącznie 58 wartości progowych. Tylko 11 z 58 spełniło przyjęte kryteria zgodności z maksymalnym stanem równowagi mleczanowej.

Autorzy tej pracy stwierdzili też odwrotną zależność między długością stopnia a progiem. Im dłuższe stopnie, tym niższy próg wychodził z tych samych metod. Wynik testu zależy więc od użytej metody i protokołu.

Czym jest maksymalny stan równowagi mleczanowej?

Maksymalny stan równowagi mleczanowej (MLSS, od angielskiego „maximal lactate steady state”) to najwyższa stała intensywność, przy której stężenie mleczanu we krwi przestaje rosnąć. Wg pracy Benekego w European Journal of Applied Physiology (2003) wyznacza się go w próbach o stałym obciążeniu trwających co najmniej 30 minut.

Kryterium jest liczbowe. Beneke (2003) uznaje za najbardziej uzasadnione próby, w których stężenie po 10. minucie rośnie nie więcej niż o 1,0 mmol/l. To samo kryterium Goodwin i współpracownicy (2007) opisują jako wzrost o najwyżej 1 mmol/l w ostatnich 20 minutach 30-minutowej próby.

Takiego punktu nie da się wyznaczyć w jednym teście. Potrzebna jest seria prób przy różnych obciążeniach, rozłożona na kilka wizyt w laboratorium. W badaniu Jamnicka i współpracowników (2018) uczestnicy przychodzili do laboratorium od 7 do 10 razy. Dlatego MLSS służy w badaniach jako punkt odniesienia, z którym porównuje się szybsze metody oparte na jednym teście.

Stężenie na MLSS też nie jest jednakowe. U różnych osób wynosi ono od 1,5 do prawie 7 mmol/l, średnio około 3,7 mmol/l (wg przeglądu Goodwina i współpracowników, 2007). Znaczenie ma także sposób oceny. W pracy Benekego (2003) trzy kryteria zastosowane w tej samej grupie 26 mężczyzn dały średnio 5,1, 4,9 i 4,3 mmol/l.

Intensywność odpowiadającą MLSS da się zwykle utrzymać przez 30–60 minut. Taki przedział podaje przegląd Benekego, Leithäusera i Ochentela w International Journal of Sports Physiology and Performance (2011).

Jak próg mleczanowy ma się do progu wentylacyjnego i pułapu tlenowego?

Próg wentylacyjny pozwala oszacować próg mleczanowy bez pobierania krwi, a pułap tlenowy opisuje inną granicę – największy pobór tlenu. Wg przeglądu Poole’a i współpracowników (2021) próg mleczanowy szacuje się nieinwazyjnie na podstawie progu wymiany gazowej, czyli punktu, od którego wydalanie dwutlenku węgla rośnie szybciej niż pobór tlenu.

Ten sam przegląd wymienia kolejną granicę intensywności wysiłku, nazywaną mocą krytyczną. Występuje ona często przy tempie przemian wyraźnie wyższym niż próg mleczanowy i oddziela wysiłek ciężki od bardzo ciężkiego. Przegląd Jamnicka, Pettitta, Granaty, Pyne’a i Bishopa w Sports Medicine (2020) przytacza pewne dowody, że pierwszy próg mleczanowy i progi wentylacyjne oddzielają wysiłek umiarkowany od ciężkiego. Dla większości metod, z wyjątkiem mocy i prędkości krytycznej, dowody na to, że wyznaczają granicę między wysiłkiem ciężkim a bardzo ciężkim, są natomiast nieliczne.

Pułap tlenowy to maksymalny pobór tlenu, mierzony w odrębnej procedurze, którą opisuje tekst o pułapie tlenowym (VO2 max). Goodwin i współpracownicy (2007) oceniają, że próg mleczanowy lepiej przewiduje wyniki w dyscyplinach wytrzymałościowych niż VO2max. Ten sam przegląd opisuje, że biegacz wytrenowany ma wyższy próg i niższe stężenie mleczanu niż niewytrenowany przy każdym obciążeniu powyżej spoczynkowego.

Progi służą też do dzielenia wysiłku na domeny intensywności. Beneke i współpracownicy (2011) opisują trzy takie domeny – poniżej progu, od progu do MLSS i powyżej MLSS.

Jak zegarek sportowy może szacować próg mleczanowy?

Zegarek nie pobiera krwi. Wybrane zegarki Garmin szacują próg pośrednio. Wg opisu producenta (stan na 07.11.2026) kluczowe dane wejściowe to bieżący szacunkowy pułap tlenowy, tętno i tempo z ostatnich biegów oraz przewidywany czas biegu. Przy biegu ze sparowanym zewnętrznym czujnikiem tętna urządzenie analizuje dodatkowo zmienność tętna i częstość oddechów wyliczoną z tej zmienności. Osobny tekst o zmienności rytmu serca (HRV) wyjaśnia, czym jest ten wskaźnik i co pokazuje.

Wynik jest więc szacunkiem modelu. Sam producent nazywa go szacowanym progiem mleczanowym. Pomiar stężenia mleczanu we krwi nadal wymaga próbki krwi i analizatora.

Skąd wzięło się pojęcie progu mleczanowego?

Efekt progu opisał po raz pierwszy w 1930 roku Owles, który mierzył stężenie mleczanu we własnej krwi podczas marszu w różnym tempie. Tak podaje przegląd Goodwina i współpracowników (2007).

Pojęcie progu przemian beztlenowych sformułował Karlman Wasserman. W 1964 roku opublikował razem z McIlroyem w American Journal of Cardiology pracę o wykrywaniu progu metabolizmu beztlenowego u pacjentów kardiologicznych podczas wysiłku. Jak opisują Poole i współpracownicy (2021), jego koncepcja łączyła wzrost stężenia mleczanu we krwi z nadmiarowym wydalaniem dwutlenku węgla. Zakładała też, że przyczyną jest ograniczona dostawa tlenu do pracujących mięśni.

Kolejne dekady przyniosły wartości stałe i indywidualne – od zaproponowanej w 1976 roku przez Madera i współpracowników liczby 4 mmol/l po indywidualny próg anaerobowy Stegmanna i współpracowników z 1981 roku. W 1992 roku Cheng i współpracownicy zaproponowali metodę Dmax.

Spór o znaczenie progu trwa. Przegląd Poole’a, Rossitera, Brooksa i Gladdena z 2021 roku nosi tytuł „The anaerobic threshold: 50+ years of controversy”. Autorzy wskazują, że nieinwazyjne szacowanie progu zachowuje znaczenie w treningu i w klinice, ale jego podstawę trzeba dziś rozumieć w świetle wiedzy o krążeniu mleczanu między tkankami.

Najczęstsze pytania o próg mleczanowy

Jaki powinien być próg mleczanowy?

Nie istnieje jedna wartość wzorcowa. Stężenie mleczanu na progu różni się między osobami od 1,4 do 7,5 mmol/l, a przy maksymalnym stanie równowagi mleczanowej od 1,5 do prawie 7 mmol/l (wg przeglądu Goodwina i współpracowników, 2007). Często podawane 4 mmol/l to konwencja jednej z metod, a nie norma.

O czym mówi próg mleczanowy?

Próg wskazuje intensywność, powyżej której stężenie mleczanu we krwi rośnie szybciej. Wg przeglądu Goodwina i współpracowników (2007) próg lepiej przewiduje wyniki wytrzymałościowe niż VO2max. W badaniu Sjödina i Jacobsa (1981) prędkość przy 4 mmol/l wyjaśniała 92% zmienności tempa maratonu u 18 biegaczy.

Jak długo da się utrzymać intensywność progową?

Odpowiedź zależy od definicji progu. Dla maksymalnego stanu równowagi mleczanowej przegląd Benekego i współpracowników (2011) podaje, że taką intensywność da się zwykle utrzymać przez 30–60 minut. Inne metody wskazują inne punkty krzywej mleczanowej, więc ten przedział dotyczy MLSS, a nie każdego progu.

Jak oblicza się próg mleczanowy?

Próg wyznacza się w laboratorium z krzywej mleczanowej, uzyskanej w teście o stopniowo rosnącym obciążeniu z próbkami krwi. Punkt odczytuje się wzrokowo, z przecięcia dwóch prostych, metodą Dmax albo przy stałym stężeniu. Wg pracy Jamnicka i współpracowników (2018) z 58 policzonych wartości progowych tylko 11 było zgodnych z MLSS.

Czy próg mleczanowy to to samo co próg beztlenowy?

Nazwy bywają używane zamiennie, ale pochodzą z różnych koncepcji. Próg przemian beztlenowych sformułował Karlman Wasserman, zakładając ograniczoną dostawę tlenu do mięśni. Wg przeglądu Poole’a i współpracowników (Journal of Physiology, 2021) niedobór tlenu nie jest główną przyczyną wzrostu stężenia mleczanu, a próg mleczanowy opisuje sam przebieg tego stężenia we krwi.

Czy zegarek sportowy mierzy próg mleczanowy?

Zegarek nie mierzy progu, tylko go szacuje. Wg opisu producenta Garmin (stan na 07.11.2026) wybrane zegarki tej marki wyliczają próg z szacunkowego pułapu tlenowego, tętna i tempa z ostatnich biegów oraz przewidywanego czasu biegu, a z zewnętrznym czujnikiem tętna także ze zmienności tętna i częstości oddechów. Pomiar stężenia mleczanu we krwi wymaga próbki krwi.



Kwas mlekowy w mięśniach – czym jest i skąd się bierze

Kwas mlekowy w mięśniach – czym jest i skąd się bierze

W mięśniu praktycznie nie ma kwasu mlekowego – przy pH organizmu związek ten jest w ponad 99% rozbity na anion mleczanowy i jon wodorowy (wg przeglądu Gladdena, Journal of Physiology 2004, stan na 05.08.2026). W mięśniach i we krwi krąży mleczan.

Nazwa „kwas mlekowy” ciągnie za sobą reputację, której fizjologia wysiłku od dawna nie potwierdza. Przez większość XX wieku związek ten uchodził za bezużyteczny odpad powstający z braku tlenu oraz za sprawcę bólu odczuwanego dzień po treningu. Badania rozłożyły oba te obrazy na części.

Poniżej opisany jest szlak, na którym mleczan powstaje, jego rola paliwa dla serca, mięśni i mózgu oraz to, za co odpowiada, a za co nie odpowiada. Zdrowosportowo.pl opisuje zjawiska związane z ruchem i fizjologią wysiłku, bez zaleceń treningowych i bez planów.

 | 

Czym jest kwas mlekowy w mięśniach?

Kwas mlekowy to prosty związek organiczny, który powstaje w komórkach z rozkładu cukrów. W środowisku organizmu niemal natychmiast oddaje jon wodorowy, a pozostaje po nim naładowany ujemnie anion, czyli mleczan.

Przegląd Gladdena w Journal of Physiology (2004, stan na 05.08.2026) podaje, że kwas mlekowy jest przy pH fizjologicznym w ponad 99% zdysocjowany na aniony mleczanowe i protony. Pomiar „kwasu mlekowego” w mięśniu albo we krwi dotyczy więc w praktyce mleczanu. Obie nazwy bywają używane wymiennie, choć opisują dwie różne cząsteczki – kwas przed rozpadem i anion po nim.

Mleczan nie pojawia się dopiero na treningu. Wg przeglądu Brooksa w Redox Biology (2020, stan na 05.08.2026) fizjologiczny zakres stężenia mleczanu w tkankach obejmuje wartości od 0,5 do 20 mmol/l. Dolna część tego zakresu odpowiada zwykłemu funkcjonowaniu organizmu, górna – bardzo intensywnemu wysiłkowi.

Skąd bierze się kwas mlekowy w mięśniach?

Mleczan powstaje na końcu glikolizy, czyli szlaku, w którym komórka rozkłada glukozę i glikogen do pirogronianu. Część pirogronianu zostaje przekształcona w mleczan przez enzym o nazwie dehydrogenaza mleczanowa.

Sens tej przemiany jest chemiczny, a nie awaryjny. Wg przeglądu Robergsa i współpracowników w American Journal of Physiology (2004, stan na 05.08.2026) powstawanie mleczanu zapobiega gromadzeniu się pirogronianu i dostarcza NAD⁺ potrzebnego do drugiej fazy glikolizy. Bez odtwarzania tej cząsteczki cały szlak stanąłby po kilku sekundach pracy.

Glikoliza przebiega poza mitochondriami i działa szybciej niż oddychanie mitochondrialne, choć z tej samej cząsteczki glukozy uzyskuje wielokrotnie mniej energii. Wchodzi więc do gry wtedy, gdy tempo pracy mięśnia wyprzedza możliwości mitochondriów. Mleczan jest produktem tego przyspieszenia, a nie oznaką uszkodzenia.

Dlaczego mleczan powstaje także wtedy, gdy tlenu nie brakuje?

Powstawanie mleczanu nie wymaga niedotlenienia. Przegląd Brooksa w Cell Metabolism (2018, stan na 05.08.2026) opisuje mleczan jako związek tworzący się w sposób ciągły w warunkach tlenowych, a przegląd tego samego autora w Redox Biology (2020, stan na 05.08.2026) dodaje, że mleczan jest bez przerwy zużywany w różnych komórkach, tkankach i narządach oraz na poziomie całego organizmu.

Wg przeglądu Fergusona i współpracowników (European Journal of Applied Physiology, 2018, stan na 05.08.2026) wzrost produkcji mleczanu przy realnym niedoborze tlenu jest wyjątkiem, a nie regułą. Zmiany stężenia mleczanu we krwi zwykle nie wynikają z niskiej prężności tlenu. Stara nazwa „metabolizm beztlenowy” opisuje więc szlak, a nie stan zaduszenia mięśnia.

Co dzieje się, gdy intensywność wysiłku rośnie?

Wraz z intensywnością rośnie udział glikolizy w pokrywaniu zapotrzebowania na energię, a wraz z nim tempo powstawania mleczanu. Stężenie mleczanu podnosi się wtedy w mięśniu i we krwi, przesuwając się w stronę górnej granicy zakresu 0,5–20 mmol/l podanego przez Brooksa (Redox Biology, 2020, stan na 05.08.2026).

Mleczan nie zostaje jednak zamknięty w komórce, która go wytworzyła. Opuszcza pracujący mięsień głównie przez transportery monokarboksylanów MCT1 i MCT4, a stamtąd przez płyn międzykomórkowy trafia do krwi – tak opisuje ten transport przegląd Gladdena (Journal of Physiology, 2004, stan na 05.08.2026).

Co organizm robi z mleczanem?

Mleczan krąży między komórkami, które go wytwarzają, a tymi, które go zużywają. Wg przeglądów Brooksa (Cell Metabolism 2018 oraz Redox Biology 2020, stan na 05.08.2026) pełni co najmniej trzy funkcje – jest ważnym paliwem dla oddychania mitochondrialnego, głównym substratem odtwarzania glukozy i cząsteczką sygnałową.

Ten obieg opisuje koncepcja wahadła mleczanowego, sformułowana w latach 80. XX wieku. Mleczan wytworzony w szybko pracujących włóknach mięśniowych trafia do włókien pracujących wolniej, do serca, do wątroby i do innych tkanek, gdzie zostaje spalony albo przerobiony na glukozę.

Skala tego obiegu bywa większa, niż sugeruje określenie „produkt uboczny”. Gladden (Journal of Physiology, 2004, stan na 05.08.2026) zwraca uwagę, że przy wysiłku o umiarkowanej intensywności przepływ mleczanu we krwi może przewyższać przepływ glukozy. Mleczan z krwi pobiera również mózg.

Tkanka Co robi z mleczanem Źródło (stan na 05.08.2026)
Mięsień szkieletowy pracujący intensywnie wytwarza mleczan i wyprowadza go transporterami MCT1 i MCT4 Gladden, Journal of Physiology 2004
Mięsień szkieletowy pracujący spokojnie pobiera mleczan i utlenia go jako paliwo Gladden, Journal of Physiology 2004
Serce przy rosnącym stężeniu sięga po mleczan jako paliwo preferowane Gladden, Journal of Physiology 2004
Wątroba odtwarza z mleczanu glukozę Brooks, Cell Metabolism 2018
Mózg pobiera mleczan z krwi Gladden, Journal of Physiology 2004

Dlaczego serce sięga po mleczan?

Mięsień sercowy ma bardzo dużą zdolność do przemian tlenowych, więc mleczan jest dla niego wygodnym paliwem. Wg przeglądu Gladdena (Journal of Physiology, 2004, stan na 05.08.2026) w miarę wzrostu stężenia mleczanu we krwi i przepływu wieńcowego mleczan staje się dla serca paliwem preferowanym, pokrywając nawet 60% zużywanego substratu energetycznego.

Ta obserwacja odwraca potoczny obraz sytuacji. Substancja opisywana jako trucizna zmęczonego mięśnia jest w tym samym czasie jednym z głównych paliw pracującego serca.

Jak wątroba odtwarza glukozę z mleczanu?

Wątroba przyjmuje mleczan z krwi i przekształca go z powrotem w glukozę, która wraca do krążenia. Ten obieg nosi nazwę cyklu Cori i pozwala odzyskać część energii pozornie utraconej podczas intensywnej pracy mięśni.

Ten sam przegląd Gladdena (Journal of Physiology, 2004, stan na 05.08.2026) wskazuje mleczan jako najważniejszy substrat odtwarzania glukozy w organizmie, a przeglądy Brooksa (2018 i 2020) wymieniają rolę głównego prekursora glukoneogenezy wśród stałych funkcji tej cząsteczki.

Czy kwas mlekowy powoduje zakwasy?

Nie. Oba zjawiska rozdzielił eksperyment opublikowany w 1983 roku, który sprawdzał wprost, czy opóźniona bolesność mięśniowa wiąże się z produkcją kwasu mlekowego.

Wg pracy Schwane’a i współpracowników w Physician and Sportsmedicine (1983, stan na 05.08.2026) badani biegali na bieżni przez 45 minut w dwóch wariantach – po płaskim oraz przy nachyleniu 10% w dół. Stężenie kwasu mlekowego we krwi mierzono przed biegiem i w jego trakcie, a bolesność mięśni oceniano przez 72 godziny po wysiłku. Bieg po płaskim istotnie podniósł stężenie, lecz nie wywołał istotnej bolesności. Bieg z góry nie podniósł stężenia w ogóle, a wywołał wyraźną opóźnioną bolesność mięśni.

Wniosek autorów był jednoznaczny – kwas mlekowy nie ma związku z opóźnioną bolesnością mięśniową wywołaną wysiłkiem. Sam przebieg zakwasów w czasie oraz ich mechanizm opisuje osobny tekst o zakwasach po treningu. Przyczyny dolegliwości, które przypominają zakwasy, a pojawiają się bez treningu, zebrano natomiast w materiale o bólu mięśni przypominającym zakwasy.

Skąd bierze się pieczenie mięśni podczas intensywnego wysiłku?

Pieczenie towarzyszy zakwaszeniu środowiska komórki mięśniowej, czyli spadkowi pH. Przegląd Robergsa i współpracowników (American Journal of Physiology, 2004, stan na 05.08.2026) wskazuje jednak, że źródłem protonów nie jest sama produkcja mleczanu.

Autorzy tego przeglądu opisują mechanizm inaczej. Proton uwalnia się przy każdym rozkładzie ATP do ADP i fosforanu nieorganicznego. Gdy zapotrzebowanie na ATP pokrywa oddychanie mitochondrialne, protony nie gromadzą się w komórce, bo mitochondria zużywają je w fosforylacji oksydacyjnej. Dopiero powyżej stanu równowagi rośnie udział glikolizy oraz układu fosfagenowego, a wraz z nim uwalnianie protonów. W tym ujęciu produkcja mleczanu zakwaszenie opóźnia, zamiast je wywoływać.

Ta interpretacja nie jest w fizjologii wysiłku sprawą zamkniętą. Do pracy Robergsa i współpracowników opublikowano w latach 2005–2006 cztery komentarze polemiczne wraz z odpowiedziami autorów (stan na 05.08.2026), więc spór o źródło zakwaszenia toczy się dalej w recenzowanym piśmiennictwie.

Bez względu na rozstrzygnięcie tego sporu mleczan pozostaje przydatny jako miernik. Wg tego samego przeglądu wzrost jego produkcji zbiega się z zakwaszeniem komórki, przez co stężenie mleczanu jest dobrym pośrednim wskaźnikiem warunków metabolicznych panujących w pracującym mięśniu. Na tej właściwości opiera się pomiar mleczanu w diagnostyce wysiłkowej.

Ile mleczanu jest w organizmie i jak szybko jego stężenie spada?

Stężenie mleczanu w tkankach mieści się w zakresie od 0,5 do 20 mmol/l (wg przeglądu Brooksa, Redox Biology 2020, stan na 05.08.2026). Po zakończeniu intensywnego wysiłku zaczyna spadać w ciągu minut, bo mleczan zostaje zużyty jako paliwo i surowiec.

Skalę tego spadku pokazuje pojedynczy protokół badawczy. Wg pracy Moty i współpracowników w Open Access Journal of Sports Medicine (2017, stan na 05.08.2026) czternastu młodych pływaków pokonywało 200 m stylem dowolnym, po czym odpoczywało przez 15 minut w dwóch wariantach. Stężenie mleczanu we krwi po próbie wynosiło około 8 mmol/l. W ciągu kwadransa spadło o 1,76 mmol/l przy odpoczynku biernym i o 4,30 mmol/l, gdy zawodnicy poruszali się w tempie dobranym samodzielnie.

Te liczby opisują jedną grupę i jeden dystans, więc nie są uniwersalną normą. Pokazują natomiast kierunek zmiany – stężenie mleczanu obniża się już w ciągu kilkunastu minut po zakończeniu wysiłku. Opóźniona bolesność mięśniowa pojawia się w innej skali czasu, a w opisanym wyżej eksperymencie z 1983 roku wystąpiła po biegu, który stężenia kwasu mlekowego w ogóle nie podniósł.

Skąd wzięło się pojęcie kwasu mlekowego?

Historia tego pojęcia liczy ponad dwa stulecia. Przegląd Fergusona i współpracowników (European Journal of Applied Physiology, 2018, stan na 05.08.2026) podaje, że związek opisano po raz pierwszy w 1780 roku. Przez większość późniejszego okresu traktowano go błędnie jako wyłącznie odpad powstający przy niedotlenieniu.

Kolejny krok przyszedł z badań nad mięśniem. Jak przypomina przegląd Gladdena (Journal of Physiology, 2004, stan na 05.08.2026), w 1808 roku Berzelius stwierdził podwyższone stężenie mleczanu w mięśniach ubitych jeleni, co na długo związało tę substancję z obrazem zmęczonego, przeciążonego mięśnia.

Obraz zaczął się zmieniać dopiero w drugiej połowie XX wieku. Wg tego samego przeglądu od lat 70. trwa przebudowa poglądów na rolę mleczanu, a od lat 80., wraz z koncepcją wahadła mleczanowego, mleczan opisuje się jako ruchome paliwo i pośrednik metaboliczny, a nie ślepą uliczkę przemiany materii. Potoczne skojarzenie kwasu mlekowego z bólem mięśni pochodzi z wcześniejszego etapu tej historii.

FAQ – Najczęstsze pytania o kwas mlekowy w mięśniach

Co się dzieje z kwasem mlekowym w mięśniach?

Powstały mleczan opuszcza komórkę przez transportery MCT1 i MCT4, przechodzi do krwi i trafia do tkanek, które go zużywają. Wg przeglądów Brooksa (Cell Metabolism 2018, Redox Biology 2020, stan na 05.08.2026) służy jako paliwo dla mitochondriów, jako główny substrat odtwarzania glukozy w wątrobie oraz jako cząsteczka sygnałowa.

Ile utrzymuje się kwas mlekowy w mięśniach?

Stężenie mleczanu spada w skali minut, a nie dni. Wg pracy Moty i współpracowników (Open Access Journal of Sports Medicine, 2017, stan na 05.08.2026) po próbie 200 m stylem dowolnym stężenie wynosiło około 8 mmol/l. W ciągu 15 minut obniżyło się o 1,76 mmol/l przy odpoczynku biernym i o 4,30 mmol/l przy lekkim ruchu. To wynik jednego protokołu, nie norma.

Czy kwas mlekowy powoduje zakwasy?

Nie. Wg pracy Schwane’a i współpracowników (Physician and Sportsmedicine, 1983, stan na 05.08.2026) bieg po płaskim podnosił stężenie kwasu mlekowego, lecz nie wywoływał bolesności. Bieg z 10-procentowym nachyleniem w dół nie podnosił stężenia, choć powodował wyraźną opóźnioną bolesność mięśni. Autorzy uznali związek między obydwoma zjawiskami za niepotwierdzony.

Czy kwas mlekowy jest szkodliwy?

Mleczan jest normalnym metabolitem obecnym w organizmie także w spoczynku. Wg przeglądu Brooksa (Redox Biology, 2020, stan na 05.08.2026) jego fizjologiczny zakres w tkankach wynosi od 0,5 do 20 mmol/l, a sama cząsteczka pełni funkcje paliwa i przekaźnika. Pieczenie mięśni przy intensywnym wysiłku towarzyszy zakwaszeniu środowiska komórki, a mechanizm powstawania tego zakwaszenia pozostaje przedmiotem sporu naukowego.

Czym różni się kwas mlekowy od mleczanu?

Kwas mlekowy to forma sprzed oddania jonu wodorowego, mleczan to pozostający po nim anion. Przegląd Gladdena (Journal of Physiology, 2004, stan na 05.08.2026) podaje, że przy pH panującym w organizmie kwas mlekowy jest w ponad 99% zdysocjowany, więc w mięśniu i we krwi występuje praktycznie wyłącznie mleczan.

Czy mleczan powstaje tylko przy braku tlenu?

Nie. Wg przeglądu Brooksa (Cell Metabolism, 2018, stan na 05.08.2026) mleczan tworzy się w sposób ciągły również w warunkach pełnego natlenienia. Wg przeglądu Fergusona i współpracowników (European Journal of Applied Physiology, 2018, stan na 05.08.2026) wzrost produkcji przy realnym niedotlenieniu jest wyjątkiem, a wahania stężenia mleczanu we krwi zwykle nie wynikają z niskiej prężności tlenu.