Próg mleczanowy – czym jest i jak się go wyznacza

Próg mleczanowy – czym jest i jak się go wyznacza

Próg mleczanowy to intensywność wysiłku, powyżej której stężenie mleczanu we krwi zaczyna rosnąć wyraźnie szybciej niż przy lżejszej pracy (wg przeglądu Goodwina i współpracowników, Journal of Diabetes Science and Technology 2007). Wyznacza się go w teście o stopniowo rosnącym obciążeniu.

Pojęcie pojawia się w wynikach badań wydolności, w opisach zegarków sportowych i w planach treningowych, często razem z liczbą 4 mmol/l. Ta liczba jest tylko jedną z wielu konwencji. Fizjologia wysiłku zna ponad dwadzieścia pięć sposobów wyznaczania progu, a stężenie mleczanu na progu różni się między ludźmi kilkukrotnie.

Poniżej opisane są definicje progu, przebieg badania z pobieraniem krwi, metody odczytu wyniku oraz związek progu z pułapem tlenowym i z pomiarem w zegarku. Tekst nie zawiera planów treningowych ani interpretacji wyników konkretnej osoby.

Czym jest próg mleczanowy?

Próg mleczanowy to obciążenie albo pobór tlenu, po przekroczeniu którego stężenie mleczanu we krwi rośnie szybciej. Typowy przebieg opisują Goodwin i współpracownicy (2007) – przy rosnącym obciążeniu stężenie najpierw zwiększa się stopniowo, a potem coraz szybciej.

Wykres tej zależności nazywa się krzywą mleczanową. Na osi poziomej leży obciążenie, prędkość albo pobór tlenu, na osi pionowej stężenie mleczanu w milimolach na litr (mmol/l). Próg to miejsce, w którym łagodny odcinek krzywej przechodzi w stromy.

Stężenie we krwi nie mierzy samej produkcji mleczanu. Wg tego samego przeglądu jest ono bilansem między mleczanem uwalnianym do krwi przez jedne tkanki a mleczanem pobieranym i usuwanym przez inne, dlatego nie odzwierciedla wiernie tempa glikolizy, czyli rozkładu glukozy w komórce, z którego powstaje mleczan. Skąd mleczan się bierze i co organizm z nim robi, opisuje osobny tekst o kwasie mlekowym w mięśniach.

Pokrewna i często używana zamiennie nazwa – próg przemian beztlenowych albo próg anaerobowy – sugeruje, że powyżej progu mięśniom brakuje tlenu. Przegląd Poole’a, Rossitera, Brooksa i Gladdena w Journal of Physiology (2021) stwierdza jednak, że niedobór tlenu nie jest główną przyczyną wzrostu stężenia mleczanu we krwi. Nazwa przetrwała, choć jej pierwotne uzasadnienie zostało podważone. Na tym samym, dziś podważanym obrazie mleczanu jako skutku niedotlenienia opiera się jedna z hipotez wyjaśniających drugi oddech u biegaczy.

Dlaczego progów mleczanowych jest kilka?

Nie istnieje jedna obowiązująca definicja progu mleczanowego. Przegląd Faudego, Kindermanna i Meyera w Sports Medicine (2009) zebrał 25 różnych koncepcji progu i podzielił je na trzy kategorie:

  • koncepcje oparte na stałym stężeniu mleczanu w teście o rosnącym obciążeniu,
  • koncepcje szukające pierwszego wzrostu stężenia ponad wartości wyjściowe,
  • koncepcje szukające maksymalnego stanu równowagi mleczanowej albo wyraźnej zmiany nachylenia krzywej.

Późniejsza praca Jamnicka i współpracowników w PLoS One (2018) wymienia ponad 25 metod obliczania progu. Należą do nich wzrost stężenia o 0,5, 1,0 albo 1,5 mmol/l ponad wartość wyjściową oraz stałe stężenie z przedziału od 2,0 do 4,0 mmol/l. Każda z tych reguł wskazuje inny punkt na tej samej krzywej.

Czym różni się pierwszy próg od drugiego?

Wiele z tych koncepcji porządkuje model przejścia tlenowo-beztlenowego, opisany w przeglądzie Faudego i współpracowników (2009). Model wyróżnia dwa punkty przełamania. Pierwszy to intensywność, przy której stężenie mleczanu zaczyna rosnąć ponad wartości wyjściowe. Drugi to najwyższa intensywność, przy której produkcja i usuwanie mleczanu pozostają w równowadze.

W piśmiennictwie punkty te oznacza się często skrótami LT1 i LT2, od angielskiego „lactate threshold”. Tak nazywa je m.in. przegląd Jamnicka i współpracowników w Sports Medicine z 2020 roku. Każdy z nich da się jednak wyznaczyć kilkoma metodami, więc porównanie dwóch wyników wymaga sprawdzenia, jaką regułą je obliczono.

Skąd wzięła się wartość 4 mmol/l?

Wartość 4 mmol/l zaproponowali w 1976 roku Alois Mader i współpracownicy z kolońskiej grupy medycyny sportowej. Intensywność przy tym stężeniu nazwali przejściem tlenowo-beztlenowym. Przegląd Wackerhage’a i współpracowników (Frontiers in Physiology, 2022) opisuje tę wartość jako przybliżenie maksymalnego stanu równowagi mleczanowej, omówionego niżej. Kindermann, Simon i Keul (European Journal of Applied Physiology, 1979) wyznaczali próg tlenowo-beztlenowy przy stężeniu 4 mmol/l u siedmiu narciarzy biegowych krajowego poziomu. Sjödin i Jacobs (International Journal of Sports Medicine, 1981) posłużyli się dla tego stężenia nazwą „onset of blood lactate accumulation”, w skrócie OBLA. U 18 mężczyzn startujących w maratonie sztokholmskim w 1979 roku prędkość biegu przy tym stężeniu wyjaśniała 92% zmienności tempa w maratonie.

W 1985 roku Heck i współpracownicy opublikowali w International Journal of Sports Medicine pracę poświęconą uzasadnieniu progu 4 mmol/l. Stała wartość ma jednak słabość, na którą zwrócono uwagę już wcześniej. Jak przypominają Goodwin i współpracownicy (2007), stężenie mleczanu na progu waha się między osobami od 1,4 do 7,5 mmol/l, dlatego Stegmann i współpracownicy zaproponowali w 1981 roku indywidualny próg anaerobowy. Wartość 4 mmol/l jest więc konwencją jednej z metod.

Jak wygląda test wysiłkowy z pomiarem mleczanu?

W teście stopniowanym obciążenie rośnie w regularnych odstępach, zwykle co 1–4 minuty, aż osoba badana nie jest w stanie kontynuować wysiłku. Tak opisuje go przegląd Goodwina i współpracowników (2007). Z próbek krwi pobieranych w trakcie testu powstaje krzywa mleczanowa.

Przebieg badania w laboratorium składa się z kilku etapów:

  1. Badanie odbywa się na ergometrze – rowerowym, bieżni albo urządzeniu właściwym dla danej dyscypliny – a obciążenie zaczyna się od niskiej wartości.
  2. Obciążenie rośnie w równych stopniach.
  3. Pod koniec kolejnych stopni pobiera się niewielką próbkę krwi i oznacza w niej stężenie mleczanu.
  4. Test kończy się, gdy osoba badana nie jest w stanie kontynuować wysiłku.
  5. Z par „obciążenie – stężenie” powstaje krzywa mleczanowa, z której odczytuje się próg.

Długość stopnia nie jest ustalona. Wg pracy Jamnicka i współpracowników (2018) zalecano stopnie trwające co najmniej 3 minuty. Proponowano też 8 minut, żeby stężenie mleczanu zdążyło się ustabilizować. Co do samego protokołu nie ma zgody, a od niego zależy wynik. Przegląd Bentleya, Newella i Bishopa w Sports Medicine (2007) wskazuje, że w testach z krótszymi stopniami próg może wypaść przy wyższym obciążeniu bezwzględnym.

Skąd pobiera się krew do pomiaru?

Wynik zależy także od tego, skąd pochodzi krew. Goodwin i współpracownicy (2007) podają, że stężenie mleczanu we krwi żylnej różni się w zależności od miejsca pobrania, dlatego preferowana jest krew tętnicza. Jej pobranie jest trudne, dlatego często stosuje się krew „arterializowaną” – żylną, pobieraną po ogrzaniu dłoni, dzięki czemu stężenie mleczanu niewiele różni się od tętniczego.

Krew włośniczkową, czyli pochodzącą z najdrobniejszych naczyń, pobiera się też przez nakłucie skóry – z płatka ucha i z opuszka palca. Forsyth i Farrally (British Journal of Sports Medicine, 2000) u dziewięciu osób ćwiczących na ergometrze wioślarskim nie stwierdzili istotnych statystycznie różnic stężenia mleczanu w osoczu (płynnej części krwi, bez krwinek) między opuszkiem palca, płatkiem ucha i palcem stopy. Średnie z palca były przy tym wyższe niż z ucha. W większym badaniu Zhonga i współpracowników (European Journal of Applied Physiology, 2025) 40 studentów pracowało na ergometrze narciarskim, angażującym głównie górną część ciała. Stężenie z opuszka palca było u nich średnio o 0,66 mmol/l wyższe niż z płatka ucha. Zestawianie wyników z różnych miejsc pobrania wymaga więc ostrożności.

Czy wynik zależy od analizatora?

Tak, bo analizatory nie mierzą tej samej części krwi. Stężenie mleczanu we krwi pełnej, czyli razem z krwinkami, wynosi średnio około 70% wartości zmierzonej w osoczu (wg przeglądu Goodwina i współpracowników, 2007). Jedne analizatory oznaczają mleczan w osoczu, inne we krwi pełnej, więc ich wyniki nie są wymienne. W badaniu Foxdala i współpracowników (1991) przy stężeniu 4,0 mmol/l obciążenie wyznaczone z mleczanu w osoczu było o 17% niższe niż z mleczanu we krwi żylnej.

Jak z wyników testu odczytuje się próg?

Próg odczytuje się z krzywej mleczanowej kilkoma metodami, a każda wskazuje nieco inny punkt. Wartości uzyskane różnymi metodami są jednak na ogół silnie ze sobą skorelowane (Goodwin i wsp., 2007) – osoba z wysokim progiem według metody Dmax ma zwykle wysoki próg także według metody wzrokowej.

Metoda Na czym polega Źródło
Wzrokowa co najmniej dwie osoby oceniają wykres i wskazują punkt przełamania krzywej Goodwin i wsp., 2007
Transformacja log-log dane przekształca się do skali logarytmicznej, a dopiero potem szuka punktu przełamania Goodwin i wsp., 2007
Dwie proste do pomiarów dopasowuje się dwie proste, a próg wyznacza ich przecięcie Goodwin i wsp., 2007
Dmax próg to punkt krzywej najbardziej oddalony od prostej łączącej skrajne punkty dopasowanej krzywej Cheng i wsp., 1992
Stałe stężenie próg to obciążenie przy wybranej wartości od 2,0 do 4,0 mmol/l; nazwa OBLA odnosi się najczęściej do 4 mmol/l, w części prac do całego zakresu 2,0–4,0 mmol/l Jamnick i wsp., 2018; Sjödin i Jacobs, 1981
Wzrost ponad wartość wyjściową próg to obciążenie, przy którym stężenie wzrasta o 0,5, 1,0 albo 1,5 mmol/l ponad poziom wyjściowy Jamnick i wsp., 2018

Skalę rozbieżności pokazuje praca Jamnicka i współpracowników (2018). Siedemnastu wytrenowanych kolarzy wykonało serię testów z różną długością stopni. Na tych danych policzono 14 popularnych metod mleczanowych oraz dwa progi oddechowe, co dało łącznie 58 wartości progowych. Tylko 11 z 58 spełniło przyjęte kryteria zgodności z maksymalnym stanem równowagi mleczanowej.

Autorzy tej pracy stwierdzili też odwrotną zależność między długością stopnia a progiem. Im dłuższe stopnie, tym niższy próg wychodził z tych samych metod. Wynik testu zależy więc od użytej metody i protokołu.

Czym jest maksymalny stan równowagi mleczanowej?

Maksymalny stan równowagi mleczanowej (MLSS, od angielskiego „maximal lactate steady state”) to najwyższa stała intensywność, przy której stężenie mleczanu we krwi przestaje rosnąć. Wg pracy Benekego w European Journal of Applied Physiology (2003) wyznacza się go w próbach o stałym obciążeniu trwających co najmniej 30 minut.

Kryterium jest liczbowe. Beneke (2003) uznaje za najbardziej uzasadnione próby, w których stężenie po 10. minucie rośnie nie więcej niż o 1,0 mmol/l. To samo kryterium Goodwin i współpracownicy (2007) opisują jako wzrost o najwyżej 1 mmol/l w ostatnich 20 minutach 30-minutowej próby.

Takiego punktu nie da się wyznaczyć w jednym teście. Potrzebna jest seria prób przy różnych obciążeniach, rozłożona na kilka wizyt w laboratorium. W badaniu Jamnicka i współpracowników (2018) uczestnicy przychodzili do laboratorium od 7 do 10 razy. Dlatego MLSS służy w badaniach jako punkt odniesienia, z którym porównuje się szybsze metody oparte na jednym teście.

Stężenie na MLSS też nie jest jednakowe. U różnych osób wynosi ono od 1,5 do prawie 7 mmol/l, średnio około 3,7 mmol/l (wg przeglądu Goodwina i współpracowników, 2007). Znaczenie ma także sposób oceny. W pracy Benekego (2003) trzy kryteria zastosowane w tej samej grupie 26 mężczyzn dały średnio 5,1, 4,9 i 4,3 mmol/l.

Intensywność odpowiadającą MLSS da się zwykle utrzymać przez 30–60 minut. Taki przedział podaje przegląd Benekego, Leithäusera i Ochentela w International Journal of Sports Physiology and Performance (2011).

Jak próg mleczanowy ma się do progu wentylacyjnego i pułapu tlenowego?

Próg wentylacyjny pozwala oszacować próg mleczanowy bez pobierania krwi, a pułap tlenowy opisuje inną granicę – największy pobór tlenu. Wg przeglądu Poole’a i współpracowników (2021) próg mleczanowy szacuje się nieinwazyjnie na podstawie progu wymiany gazowej, czyli punktu, od którego wydalanie dwutlenku węgla rośnie szybciej niż pobór tlenu.

Ten sam przegląd wymienia kolejną granicę intensywności wysiłku, nazywaną mocą krytyczną. Występuje ona często przy tempie przemian wyraźnie wyższym niż próg mleczanowy i oddziela wysiłek ciężki od bardzo ciężkiego. Przegląd Jamnicka, Pettitta, Granaty, Pyne’a i Bishopa w Sports Medicine (2020) przytacza pewne dowody, że pierwszy próg mleczanowy i progi wentylacyjne oddzielają wysiłek umiarkowany od ciężkiego. Dla większości metod, z wyjątkiem mocy i prędkości krytycznej, dowody na to, że wyznaczają granicę między wysiłkiem ciężkim a bardzo ciężkim, są natomiast nieliczne.

Pułap tlenowy to maksymalny pobór tlenu, mierzony w odrębnej procedurze, którą opisuje tekst o pułapie tlenowym (VO2 max). Goodwin i współpracownicy (2007) oceniają, że próg mleczanowy lepiej przewiduje wyniki w dyscyplinach wytrzymałościowych niż VO2max. Ten sam przegląd opisuje, że biegacz wytrenowany ma wyższy próg i niższe stężenie mleczanu niż niewytrenowany przy każdym obciążeniu powyżej spoczynkowego.

Progi służą też do dzielenia wysiłku na domeny intensywności. Beneke i współpracownicy (2011) opisują trzy takie domeny – poniżej progu, od progu do MLSS i powyżej MLSS.

Jak zegarek sportowy może szacować próg mleczanowy?

Zegarek nie pobiera krwi. Wybrane zegarki Garmin szacują próg pośrednio. Wg opisu producenta (stan na 07.11.2026) kluczowe dane wejściowe to bieżący szacunkowy pułap tlenowy, tętno i tempo z ostatnich biegów oraz przewidywany czas biegu. Przy biegu ze sparowanym zewnętrznym czujnikiem tętna urządzenie analizuje dodatkowo zmienność tętna i częstość oddechów wyliczoną z tej zmienności. Osobny tekst o zmienności rytmu serca (HRV) wyjaśnia, czym jest ten wskaźnik i co pokazuje.

Wynik jest więc szacunkiem modelu. Sam producent nazywa go szacowanym progiem mleczanowym. Pomiar stężenia mleczanu we krwi nadal wymaga próbki krwi i analizatora.

Skąd wzięło się pojęcie progu mleczanowego?

Efekt progu opisał po raz pierwszy w 1930 roku Owles, który mierzył stężenie mleczanu we własnej krwi podczas marszu w różnym tempie. Tak podaje przegląd Goodwina i współpracowników (2007).

Pojęcie progu przemian beztlenowych sformułował Karlman Wasserman. W 1964 roku opublikował razem z McIlroyem w American Journal of Cardiology pracę o wykrywaniu progu metabolizmu beztlenowego u pacjentów kardiologicznych podczas wysiłku. Jak opisują Poole i współpracownicy (2021), jego koncepcja łączyła wzrost stężenia mleczanu we krwi z nadmiarowym wydalaniem dwutlenku węgla. Zakładała też, że przyczyną jest ograniczona dostawa tlenu do pracujących mięśni.

Kolejne dekady przyniosły wartości stałe i indywidualne – od zaproponowanej w 1976 roku przez Madera i współpracowników liczby 4 mmol/l po indywidualny próg anaerobowy Stegmanna i współpracowników z 1981 roku. W 1992 roku Cheng i współpracownicy zaproponowali metodę Dmax.

Spór o znaczenie progu trwa. Przegląd Poole’a, Rossitera, Brooksa i Gladdena z 2021 roku nosi tytuł „The anaerobic threshold: 50+ years of controversy”. Autorzy wskazują, że nieinwazyjne szacowanie progu zachowuje znaczenie w treningu i w klinice, ale jego podstawę trzeba dziś rozumieć w świetle wiedzy o krążeniu mleczanu między tkankami.

Najczęstsze pytania o próg mleczanowy

Jaki powinien być próg mleczanowy?

Nie istnieje jedna wartość wzorcowa. Stężenie mleczanu na progu różni się między osobami od 1,4 do 7,5 mmol/l, a przy maksymalnym stanie równowagi mleczanowej od 1,5 do prawie 7 mmol/l (wg przeglądu Goodwina i współpracowników, 2007). Często podawane 4 mmol/l to konwencja jednej z metod, a nie norma.

O czym mówi próg mleczanowy?

Próg wskazuje intensywność, powyżej której stężenie mleczanu we krwi rośnie szybciej. Wg przeglądu Goodwina i współpracowników (2007) próg lepiej przewiduje wyniki wytrzymałościowe niż VO2max. W badaniu Sjödina i Jacobsa (1981) prędkość przy 4 mmol/l wyjaśniała 92% zmienności tempa maratonu u 18 biegaczy.

Jak długo da się utrzymać intensywność progową?

Odpowiedź zależy od definicji progu. Dla maksymalnego stanu równowagi mleczanowej przegląd Benekego i współpracowników (2011) podaje, że taką intensywność da się zwykle utrzymać przez 30–60 minut. Inne metody wskazują inne punkty krzywej mleczanowej, więc ten przedział dotyczy MLSS, a nie każdego progu.

Jak oblicza się próg mleczanowy?

Próg wyznacza się w laboratorium z krzywej mleczanowej, uzyskanej w teście o stopniowo rosnącym obciążeniu z próbkami krwi. Punkt odczytuje się wzrokowo, z przecięcia dwóch prostych, metodą Dmax albo przy stałym stężeniu. Wg pracy Jamnicka i współpracowników (2018) z 58 policzonych wartości progowych tylko 11 było zgodnych z MLSS.

Czy próg mleczanowy to to samo co próg beztlenowy?

Nazwy bywają używane zamiennie, ale pochodzą z różnych koncepcji. Próg przemian beztlenowych sformułował Karlman Wasserman, zakładając ograniczoną dostawę tlenu do mięśni. Wg przeglądu Poole’a i współpracowników (Journal of Physiology, 2021) niedobór tlenu nie jest główną przyczyną wzrostu stężenia mleczanu, a próg mleczanowy opisuje sam przebieg tego stężenia we krwi.

Czy zegarek sportowy mierzy próg mleczanowy?

Zegarek nie mierzy progu, tylko go szacuje. Wg opisu producenta Garmin (stan na 07.11.2026) wybrane zegarki tej marki wyliczają próg z szacunkowego pułapu tlenowego, tętna i tempa z ostatnich biegów oraz przewidywanego czasu biegu, a z zewnętrznym czujnikiem tętna także ze zmienności tętna i częstości oddechów. Pomiar stężenia mleczanu we krwi wymaga próbki krwi.



VO2 max (pułap tlenowy) – czym jest i co mówi o wydolności

Mezczyzna na biezni z elektrodami EKG i maska oddechowa podczas testu wysilkowego

VO2 max, czyli pułap tlenowy, to największa ilość tlenu, jaką organizm pobiera i zużywa w ciągu minuty maksymalnego wysiłku. Wskaźnik opisuje górną granicę pracy tlenowej i podawany jest najczęściej w mililitrach tlenu na kilogram masy ciała na minutę.

Ta sama liczba pochodzi dziś z dwóch zupełnie różnych światów. W laboratorium powstaje z analizy powietrza wydychanego przez maskę, w zegarku sportowym – z algorytmu, który tlenu nie widzi w ogóle i wylicza wynik z tętna oraz tempa biegu. Rozbieżność między jednym a drugim jest regułą, nie usterką.

Poniżej opisane są definicja wskaźnika i jego jednostki, pochodzenie samego pojęcia, fizjologiczna granica poboru tlenu, przebieg badania ergospirometrycznego oraz metody szacowania wraz z ich ograniczeniami. Zdrowosportowo.pl wyjaśnia fizjologię wysiłku od strony mechanizmu, bez planów treningowych i zaleceń.

 | 

Czym jest VO2 max i w jakich jednostkach się go podaje?

VO2 max to maksymalna ilość tlenu, jaką organizm potrafi pobrać, przetransportować i zużyć w tkankach w ciągu minuty wysiłku angażującego duże grupy mięśniowe. W fizjologii wysiłku wartość podaje się w mililitrach na kilogram masy ciała na minutę (ml/kg/min) albo w litrach na minutę (l/min).

Sam skrót opisuje dokładnie to, co mierzy. Litera V oznacza objętość, O2 – tlen, a kropka nad literą V w zapisie naukowym odnosi całość do jednostki czasu, czyli do jednej minuty. Człon „max” wskazuje, że chodzi o wartość graniczną, a nie o zużycie tlenu w spoczynku czy podczas spokojnego marszu.

Nazwa „pułap” wzięła się z kształtu wykresu. Wraz z rosnącym obciążeniem pobór tlenu rośnie proporcjonalnie do wysiłku, aż dochodzi do punktu, w którym kolejne przyspieszenie nie zwiększa już ilości zużywanego tlenu. Krzywa wypłaszcza się w plateau i ten właśnie poziom nazywa się pułapem tlenowym.

Wskaźnik bywa mylony z pojemnością płuc, choć opisuje coś innego. Pojemność płuc mówi o objętości powietrza, którą płuca są w stanie pomieścić, a pułap tlenowy o ilości tlenu realnie wykorzystanej przez pracujące mięśnie. Duże płuca same w sobie nie oznaczają wysokiego VO2 max.

Skąd wzięło się pojęcie pułapu tlenowego?

Pojęcie ma około stu lat. Wypłaszczenie poboru tlenu przy narastającym wysiłku opisali brytyjscy fizjolodzy A.V. Hill i H. Lupton w pracy z 1923 roku, prowadząc pomiary zużycia tlenu u biegaczy pokonujących kolejne odcinki z rosnącą prędkością.

Autorytet tej obserwacji wzmacniał dorobek samego Hilla. Był on laureatem Nagrody Nobla w dziedzinie fizjologii lub medycyny za rok 1922, przyznanej za odkrycia dotyczące wytwarzania ciepła w mięśniu. Nagrodę podzielono po połowie z Ottonem Fritzem Meyerhofem, a wręczono ją rok później, w 1923 roku (wg archiwum Nagrody Nobla, stan na 5 sierpnia 2026).

Z pomiarów zespołu wynikał wniosek, który trzyma się do dziś. Organizm ma policzalny sufit dostarczania tlenu do mięśni, a praca powyżej tego sufitu odbywa się kosztem procesów beztlenowych i z definicji trwa krótko. Wcześniejsze opisy wydolności opierały się na czasie i dystansie, a od pracy z 1923 roku pojawiła się wartość fizjologiczna, którą dało się zmierzyć w laboratorium.

Co ogranicza pobór tlenu w organizmie?

Granicę wyznacza przede wszystkim transport tlenu, czyli praca serca i krwi, a nie wentylacja płuc. Opisuje to zasada Ficka, sformułowana przez niemieckiego fizjologa Adolfa Ficka w 1870 roku – pobór tlenu jest iloczynem pojemności minutowej serca i różnicy tętniczo-żylnej zawartości tlenu.

Oba człony tego równania mają prostą treść. Pojemność minutowa serca to objętość krwi wypompowana w ciągu minuty, czyli objętość wyrzutowa pojedynczego skurczu pomnożona przez liczbę skurczów. Różnica tętniczo-żylna mówi natomiast, ile tlenu mięśnie zdołały wyjąć z przepływającej krwi.

Po stronie dostawy pracują serce, objętość krążącej krwi oraz hemoglobina, czyli białko przenoszące tlen w krwinkach czerwonych. Po stronie zużycia decydują gęstość naczyń włosowatych oplatających włókna mięśniowe i liczba mitochondriów, czyli struktur, w których tlen służy do wytwarzania energii.

Dlaczego wąskim gardłem nie są płuca?

U osoby zdrowej płuca nasycają krew tlenem niemal do pełna nawet przy bardzo ciężkim wysiłku, więc rezerwa leży gdzie indziej. Ograniczeniem staje się to, ile natlenowanej krwi serce zdoła wypchnąć w ciągu minuty. Stąd bierze się zjawisko opisywane w fizjologii sportu jako serce sportowca, czyli powiększona lewa komora i wysoka objętość wyrzutowa u osób trenujących wytrzymałościowo od lat.

Jak wygląda pomiar VO2 max w laboratorium?

Metodą referencyjną jest ergospirometria, czyli test wysiłkowy z analizą gazów wydechowych. Badany pracuje w masce na bieżni mechanicznej albo na cykloergometrze, a analizator porównuje skład powietrza wdychanego i wydychanego, licząc z tej różnicy ilość zużytego tlenu.

Obciążenie narasta stopniowo według ustalonego protokołu, aż do momentu, w którym badany nie jest w stanie kontynuować wysiłku. Jednym z najczęściej opisywanych schematów bieżniowych pozostaje protokół Bruce’a z 1963 roku, w którym co trzy minuty rośnie zarówno prędkość taśmy, jak i jej nachylenie.

Po czym poznać, że test sięgnął pułapu?

Rozstrzyga plateau. Gdy mimo rosnącego obciążenia pobór tlenu przestaje rosnąć, wynik uznaje się za rzeczywisty pułap tlenowy. U osób nietrenujących plateau często jednak nie występuje, bo test kończy się zmęczeniem wcześniej, dlatego pod uwagę bierze się dodatkowe wskaźniki maksymalnego wysiłku. Wytyczne ACSM, czyli Amerykańskiego Kolegium Medycyny Sportowej, wymieniają wśród nich współczynnik oddechowy, stężenie mleczanu we krwi, tętno zbliżone do wartości maksymalnej dla wieku oraz ocenę ciężkości wysiłku (stan na 5 sierpnia 2026). Same progi liczbowe różnią się między źródłami i kolejnymi wydaniami wytycznych, a w piśmiennictwie nie ma co do nich pełnej zgody (wg Edvardsen i wsp., PLOS ONE 2014). Najczęściej wymieniane wartości to:

  • współczynnik oddechowy RER, czyli stosunek wydalanego dwutlenku węgla do pobieranego tlenu, na poziomie co najmniej 1,10, a w części źródeł 1,15;
  • ocena ciężkości wysiłku w górnej części skali Borga obejmującej wartości od 6 do 20, gdzie przyjmowany próg wynosi 17 albo 18 punktów zależnie od źródła;
  • stężenie mleczanu we krwi rzędu 8 mmol/l i wyższe.

Gdy plateau nie wystąpi, wynik opisuje się ostrożniej jako VO2 peak, czyli najwyższą wartość poboru tlenu odnotowaną w danym teście. Rozróżnienie ma znaczenie, ponieważ VO2 peak mówi o tym, co udało się osiągnąć podczas badania, a nie o fizjologicznej granicy organizmu.

Czym różni się wynik względny od bezwzględnego?

Wartość względna odnosi pobór tlenu do masy ciała i pozwala porównywać osoby o różnej budowie, a wartość bezwzględna opisuje całkowitą ilość tlenu zużytą przez organizm. To ten sam pomiar ujęty z dwóch stron.

Jednostka Co opisuje Kiedy ma znaczenie
ml/kg/min (wartość względna) ilość tlenu przypadająca na kilogram masy ciała w ciągu minuty porównania między osobami oraz dyscypliny, w których zawodnik przenosi ciężar własnego ciała, jak bieganie i biegi narciarskie
l/min (wartość bezwzględna) całkowita ilość tlenu zużyta przez organizm w ciągu minuty dyscypliny, w których masa ciała jest podparta przez sprzęt lub wodę, jak wioślarstwo i kajakarstwo

Z arytmetyki tego przeliczenia wynika rzecz, która bywa zaskakująca. Spadek masy ciała podnosi wartość względną nawet wtedy, gdy serce i mięśnie pracują dokładnie tak samo, bo ta sama porcja tlenu dzieli się przez mniejszą liczbę kilogramów. Wskaźnik reaguje więc na zmiany masy ciała, nie tylko na zmiany w układzie krążenia.

Jak pułap tlenowy szacują testy terenowe i zegarki sportowe?

Żadna z tych metod nie mierzy tlenu. Test terenowy przelicza na VO2 max pokonany dystans, a zegarek sportowy wyprowadza wynik z relacji między tętnem a tempem lub mocą przy wysiłku poniżej maksimum.

Najstarszym rozwiązaniem terenowym pozostaje test Coopera, opracowany w 1968 roku przez Kennetha Coopera na potrzeby amerykańskich sił powietrznych. Badany biegnie przez 12 minut, a pokonany dystans przelicza się wzorem, w którym od wyniku w metrach odejmuje się 504,9, a różnicę dzieli przez 44,73.

Podobną logikę ma bieg wahadłowy na dystansie 20 metrów, opisany przez kanadyjskiego fizjologa Luca Légera w latach osiemdziesiątych. Tempo wyznaczają sygnały dźwiękowe, które stopniowo przyspieszają, a miarą wyniku jest poziom, na którym badany przestaje nadążać za sygnałem.

Zegarek sportowy działa inaczej, bo nie wymaga wysiłku maksymalnego. Algorytm zestawia tętno z tempem podanym przez odbiornik GPS albo z mocą i sprawdza, jak niskim tętnem organizm utrzymuje daną prędkość. Im niższe tętno przy tym samym tempie, tym wyższy szacunek. Producenci zegarków opisują tę wartość jako oszacowanie, a nie pomiar (wg dokumentacji producentów zegarków sportowych, stan na 5 sierpnia 2026).

Metoda Co jest realnie mierzone Skąd bierze się liczba VO2 max
Ergospirometria w laboratorium objętość i skład powietrza wydychanego z bezpośredniego wyliczenia ilości zużytego tlenu
Test Coopera w terenie dystans pokonany w ciągu 12 minut ze wzoru przeliczającego dystans na pobór tlenu
Bieg wahadłowy 20 metrów poziom, na którym badany przestaje nadążać za sygnałem z tabeli przeliczeniowej przypisanej do poziomów
Zegarek sportowy tętno oraz tempo z GPS albo moc z modelu opisującego relację tętna do tempa

Dlaczego zegarek pokazuje inną liczbę niż laboratorium?

Szacunek z nadgarstka stoi na kilku założeniach naraz, a błąd któregokolwiek przesuwa cały wynik. Najwięcej waży tętno maksymalne zapisane w profilu użytkownika, bo od niego algorytm liczy, jak blisko granicy pracuje organizm.

Gdy tętno maksymalne pochodzi z wzoru opartego na wieku, a nie z pomiaru, rozjazd bywa spory. Ten sam parametr wyznacza granice zakresów intensywności, o czym szerzej w tekście o tym, jak działają strefy tętna w bieganiu. Podobnie działa masa ciała w profilu, ponieważ wynik podawany jest w przeliczeniu na kilogram.

Reszta rozbieżności bierze się z warunków, w jakich powstał zapis treningu:

  • upał, wysoka wilgotność i odwodnienie podnoszą tętno przy niezmienionym tempie;
  • wiatr, podbiegi i miękka nawierzchnia zwiększają koszt energetyczny, którego prędkość z GPS nie pokazuje;
  • dryf sercowy podnosi tętno w trakcie długiego wysiłku mimo stałego tempa;
  • pomiar optyczny z nadgarstka gorzej znosi gwałtowne zmiany intensywności niż pas piersiowy z elektrodami;
  • bieg na bieżni mechanicznej albo w terenie bez zasięgu GPS pozbawia algorytm wiarygodnej informacji o tempie.

Szacunek z nadgarstka bywa więc traktowany jako wskaźnik trendu, a nie liczba porównywalna z wynikiem badania laboratoryjnego. Skok wartości z tygodnia na tydzień częściej opisuje pogodę i nawierzchnię niż zmianę w organizmie.

Od czego zależy wartość pułapu tlenowego?

Na wynik składają się wiek, płeć, masa i skład ciała, uwarunkowania wrodzone, stan wytrenowania oraz wysokość nad poziomem morza. Wg materiałów ACSM (stan na 5 sierpnia 2026) wydolność tlenowa obniża się z wiekiem, co wiąże się ze zmianami w budowie i pracy serca. Szczyt przypada na młodość, a u osób mało aktywnych spadek zaczyna się już w trzeciej i czwartej dekadzie życia (wg przeglądu Hawkins i Wiswell, Sports Medicine 2003).

Kobiety mają przeciętnie niższe wartości względne niż mężczyźni. Wg badania opublikowanego w The Journal of Physiology (Skattebo i wsp., 2025, stan na 5 sierpnia 2026) głównymi mechanizmami są różnice w składzie ciała, czyli większy udział tkanki tłuszczowej i mniejsza masa mięśniowa, oraz około dziesięć procent niższe stężenie hemoglobiny, a więc mniejsza pojemność tlenowa tej samej objętości krwi. W tym samym badaniu zdolność mięśni do wychwytywania tlenu oraz przepływ krwi w przeliczeniu na beztłuszczową masę ciała były u obu płci zbliżone.

Wraz z wysokością nad poziomem morza spada ciśnienie parcjalne tlenu w powietrzu, więc ta sama osoba osiąga w górach niższy pułap tlenowy niż na nizinach. Zmienia się dostępność tlenu, nie organizm.

Część różnic między ludźmi ma podłoże wrodzone. W badaniu rodzinnym HERITAGE (Bouchard i wsp., Medicine & Science in Sports & Exercise 1998, stan na 5 sierpnia 2026) pułap tlenowy osób nietrenujących wykazywał wyraźne podobieństwo rodzinne, przy czym autorzy zaznaczają, że na ten wynik nakładają się także czynniki pozagenetyczne. Wrodzony komponent ma również proporcja typów włókien mięśniowych (wg Simoneau i Bouchard, FASEB Journal 1995). Wartość zależy też od stanu wytrenowania, czyli od tego, jak długo i jak regularnie organizm pracuje w wysiłku wytrzymałościowym.

Co VO2 max mówi o wydolności, a czego nie mówi?

Pułap tlenowy opisuje sufit możliwości tlenowych, a nie wynik na mecie. Dwie osoby z tą samą wartością potrafią przebiec ten sam dystans w wyraźnie różnym czasie.

Amerykański fizjolog Michael Joyner opisał w 1991 roku model, w którym o rezultacie w biegu długodystansowym decydują trzy parametry naraz – pułap tlenowy, próg mleczanowy oraz ekonomia biegu. Pułap wyznacza granicę, próg mleczanowy mówi, jaką część tej granicy da się utrzymać przez dłuższy czas, a ekonomia opisuje, ile tlenu kosztuje utrzymanie danego tempa.

Dlatego wśród zawodników o zbliżonym pułapie tlenowym o kolejności na mecie rozstrzygają zwykle dwa pozostałe elementy. Najwyższe wartości notuje się w dyscyplinach, w których wysiłek trwa długo i angażuje duże grupy mięśniowe, czyli u biegaczy narciarskich, kolarzy szosowych i biegaczy długodystansowych.

Dla osoby aktywnej rekreacyjnie pułap tlenowy jest więc jedną z kilku liczb opisujących wydolność, obok tętna spoczynkowego i tempa utrzymywanego na progu. Sam w sobie nie opisuje ani stanu zdrowia, ani formy w konkretnym dniu. Pojęcie pojawia się najczęściej w kontekście biegania, bo tam wysiłek tlenowy trwa długo i daje się opisać tempem.

FAQ – Najczęstsze pytania o VO2 max

Co to jest VO2 max?

VO2 max, czyli pułap tlenowy, to maksymalna ilość tlenu, jaką organizm pobiera i zużywa w ciągu minuty maksymalnego wysiłku. W fizjologii wysiłku wartość podaje się w ml/kg/min albo w l/min. Wskaźnik opisuje granicę pracy tlenowej, nie wynik sportowy.

W jakich jednostkach podaje się VO2 max?

W dwóch. Wartość względna w mililitrach tlenu na kilogram masy ciała na minutę (ml/kg/min) pozwala porównywać osoby o różnej budowie. Wartość bezwzględna w litrach na minutę (l/min) opisuje całkowitą ilość tlenu zużytą przez organizm i ma znaczenie tam, gdzie masa ciała jest podparta, jak w wioślarstwie.

Jak mierzy się VO2 max w laboratorium?

Metodą referencyjną jest ergospirometria. Badany pracuje w masce na bieżni albo cykloergometrze przy narastającym obciążeniu, a analizator wylicza zużyty tlen z różnicy między powietrzem wdychanym a wydychanym. Wynik uznaje się za pułap wtedy, gdy pobór tlenu przestaje rosnąć mimo dalszego wzrostu obciążenia.

Czy VO2 max z zegarka jest wiarygodny?

To oszacowanie, nie pomiar. Algorytm nie analizuje tlenu, tylko relację tętna do tempa, więc wynik zależy od tętna maksymalnego zapisanego w profilu oraz od warunków biegu, czyli upału, wiatru, podbiegów i dokładności pomiaru tętna. Wartość opisuje raczej trend niż liczbę porównywalną z badaniem laboratoryjnym.

Czym różni się VO2 max od VO2 peak?

VO2 max to wartość potwierdzona plateau, czyli wypłaszczeniem poboru tlenu mimo rosnącego obciążenia. VO2 peak to najwyższa wartość odnotowana w teście, w którym plateau nie wystąpiło. U osób nietrenujących badanie częściej kończy się zmęczeniem niż plateau, dlatego wynik opisuje się wtedy ostrożniej jako VO2 peak.

Czy VO2 max to to samo co pojemność płuc?

Nie. Pojemność płuc opisuje objętość powietrza, jaką mieszczą płuca, a pułap tlenowy ilość tlenu realnie zużytą przez pracujące mięśnie. Granicę wyznacza głównie transport tlenu przez serce i krew, dlatego duża pojemność płuc sama w sobie nie oznacza wysokiego VO2 max.