Mechanizm skurczu mięśnia szkieletowego polega na tym, że filamenty aktyny przesuwają się wzdłuż filamentów miozyny w sarkomerach, czyli jednostkach czynnościowych włókna mięśniowego. Proces uruchamia impuls z neuronu ruchowego, a przebiega dzięki jonom wapnia i energii z ATP. Tak opisuje go akademicki podręcznik „Anatomy and Physiology” wydany przez OpenStax.
Między decyzją o ruchu a skróceniem mięśnia sygnał zmienia postać kilka razy. Najpierw biegnie jako impuls elektryczny wzdłuż nerwu, potem przechodzi na włókno mięśniowe jako sygnał chemiczny, a wewnątrz włókna uruchamia ruch cząsteczek białka. Pojedynczy skurcz włókna wywołany jednym impulsem trwa według tego podręcznika od kilku do 100 milisekund, zależnie od rodzaju mięśnia.
Poniżej opisano kolejne etapy tego łańcucha: budowę włókna mięśniowego, przekazanie impulsu w złączu nerwowo-mięśniowym, rolę wapnia, teorię ślizgową, udział ATP, rozkurcz i czynniki, od których zależy siła skurczu.
Jakie są etapy skurczu mięśnia szkieletowego?
Skurcz mięśnia szkieletowego zaczyna się od impulsu z motoneuronu, a kończy przesunięciem filamentów aktyny wzdłuż miozyny. Po drodze sygnał przechodzi przez złącze nerwowo-mięśniowe, rozchodzi się po błonie włókna i uwalnia wapń, który odsłania miejsca wiązania na aktynie.
W podręczniku OpenStax cały mechanizm skurczu mięśnia rozpisano na kolejne zdarzenia. W uproszczeniu wyglądają one tak:
- Motoneuron, czyli neuron ruchowy, przewodzi potencjał czynnościowy do zakończenia swojego aksonu.
- Zakończenie aksonu uwalnia acetylocholinę do szczeliny synaptycznej w złączu nerwowo-mięśniowym.
- Acetylocholina wiąże się z receptorami błony włókna, do wnętrza wpływają jony dodatnie i błona ulega depolaryzacji.
- Potencjał czynnościowy rozchodzi się po całej błonie włókna i schodzi w głąb przez kanaliki T.
- Siateczka sarkoplazmatyczna uwalnia jony wapnia do wnętrza włókna.
- Wapń wiąże się z troponiną, a tropomiozyna odsłania miejsca wiązania na aktynie.
- Główki miozyny łączą się z aktyną, tworzą mostki poprzeczne i przesuwają filamenty cienkie ku środkowi sarkomeru.
- Gdy impulsy ustają, wapń wraca do siateczki sarkoplazmatycznej, a włókno się rozkurcza.
Według podręcznika włókno skraca się tak długo, jak długo jony wapnia pozostają w jego wnętrzu, a ATP jest dostępne do napędzania mostków poprzecznych. Granicę skracania wyznacza budowa anatomiczna włókna.
Jak zbudowane jest włókno mięśniowe?
Włókno mięśniowe to jedna komórka o średnicy do 100 µm (0,1 mm) i długości do 30 cm, wypełniona miofibrylami. Każda miofibryla składa się z tysięcy sarkomerów, czyli odcinków o długości ok. 2 µm, w których leżą filamenty aktyny i miozyny.
Najdłuższe włókna, sięgające 30 cm, podręcznik OpenStax opisuje w mięśniu krawieckim uda. Komórki mięśnia szkieletowego mają wiele jąder, bo w rozwoju zarodkowym powstają z połączenia nawet setek mioblastów, czyli komórek prekursorowych. Błona komórkowa włókna nosi nazwę sarkolemmy, a jego cytoplazma to sarkoplazma. Wewnątrz biegnie siateczka sarkoplazmatyczna, odmiana siateczki śródplazmatycznej, która magazynuje, uwalnia i z powrotem wychwytuje jony wapnia.
| Struktura | Czym jest | Wymiar lub rola w skurczu |
|---|---|---|
| Włókno mięśniowe | jedna wielojądrowa komórka mięśnia | średnica do 100 µm, długość do 30 cm |
| Miofibryla | walcowata struktura biegnąca przez całą długość włókna | średnica ok. 1,2 µm, we włóknie setki do tysięcy miofibryli |
| Sarkomer | jednostka czynnościowa włókna, ograniczona liniami Z | długość ok. 2 µm, tysiące w jednej miofibryli |
| Filament cienki | aktyna z kompleksem troponiny i tropomiozyny | zakotwiczony w liniach Z |
| Filament gruby | miozyna z wieloma główkami | ok. 300 cząsteczek miozyny w jednym filamencie |
| Siateczka sarkoplazmatyczna | wyspecjalizowana siateczka śródplazmatyczna | magazynuje i uwalnia jony wapnia |
| Kanaliki T | wpuklenia błony włókna | przenoszą potencjał czynnościowy w głąb włókna |
Czym jest sarkomer?
Sarkomer to jednostka czynnościowa włókna mięśniowego, odcinek miofibryli o długości ok. 2 µm, czyli 0,002 mm. Z obu stron ograniczają go linie Z, do których przyczepiają się filamenty aktyny. Aktyna z białkami regulacyjnymi tworzy filament cienki, a miozyna, cięższa i grubsza, filament gruby.
Filamenty grube leżą w środkowej części sarkomeru i są zakotwiczone w miejscu nazywanym linią M. Filamenty cienkie wychodzą od linii Z w stronę środka, ale do niego nie sięgają. Miofibryla składa się z wielu sarkomerów ułożonych jeden za drugim, więc gdy skracają się sarkomery, skracają się miofibryle i całe włókno. Regularny układ aktyny i miozyny w kolejnych sarkomerach odpowiada za poprzeczne prążkowanie mięśnia szkieletowego widoczne pod mikroskopem.
Jak impuls nerwowy dociera do mięśnia?
Mięsień szkieletowy kurczy się wyłącznie na sygnał z układu nerwowego. Przekazuje go motoneuron, którego ciało komórkowe leży zwykle w rdzeniu kręgowym, a zakończenie aksonu łączy się z włóknem mięśniowym w złączu nerwowo-mięśniowym.
Mniejsza część motoneuronów, sterujących mięśniami twarzy, głowy i szyi, leży w pniu mózgu. Aksony motoneuronów są wyspecjalizowane w przewodzeniu potencjałów czynnościowych na duże odległości. Podręcznik OpenStax podaje, że od rdzenia kręgowego do mięśnia może to być nawet ok. 90 cm. Aksony wielu neuronów biegną razem i tworzą nerwy.
Czym jest jednostka motoryczna?
Jednostka motoryczna to motoneuron razem ze wszystkimi włóknami mięśniowymi, które unerwia. Każde włókno mięśnia szkieletowego ma tylko jeden motoneuron, natomiast jeden motoneuron może unerwiać od kilku do tysięcy włókien.
Przykładem małych jednostek motorycznych są mięśnie okoruchowe, w których na jeden motoneuron przypada mniej więcej 6 włókien. Taki układ pozwala bardzo precyzyjnie sterować ruchami gałek ocznych. Małe jednostki odpowiadają też za drobne ruchy palców. W mięśniach uda i grzbietu jeden motoneuron unerwia tysiące włókien, bo jego akson rozgałęzia się na tysiące odgałęzień. Duże jednostki odpowiadają za ruchy proste i silne, takie jak prostowanie kolana.
Włókna w obrębie mięśnia różnią się też tempem skurczu. Ten podział opisuje osobny tekst o tym, czym różnią się włókna wolno- i szybkokurczliwe.
Co dzieje się w złączu nerwowo-mięśniowym?
W złączu nerwowo-mięśniowym zakończenie aksonu uwalnia acetylocholinę, czyli przekaźnik chemiczny. Cząsteczki acetylocholiny przechodzą przez wąską szczelinę synaptyczną i wiążą się z receptorami w płytce motorycznej, wyspecjalizowanym fragmencie błony włókna mięśniowego.
Po związaniu acetylocholiny w receptorze otwiera się kanał, przez który do włókna wpływają jony dodatnie. W spoczynku wewnętrzna strona błony komórkowej ma zwykle potencjał od −60 do −90 mV względem otoczenia, a napływ jonów dodatnich przesuwa go w stronę zera. Ta zmiana to depolaryzacja. Otwierają się wtedy kanały sodowe bramkowane napięciem, jony sodu wpływają do włókna i potencjał czynnościowy szybko rozchodzi się po całej błonie.
Acetylocholina nie pozostaje w szczelinie długo. Rozkłada ją enzym acetylocholinoesteraza, dzięki czemu przekaźnik nie wiąże się ponownie z receptorem. Według podręcznika ponowne wiązanie przedłużałoby pobudzenie i skurcz włókna.
Jaką rolę w skurczu mięśnia odgrywa wapń?
Wapń łączy pobudzenie błony z pracą filamentów. Potencjał czynnościowy schodzi kanalikami T w głąb włókna, otwiera kanały wapniowe siateczki sarkoplazmatycznej, a jony wapnia wiążą się z troponiną i odsuwają tropomiozynę z miejsc wiązania na aktynie.
Włókno może mieć średnicę do 100 µm, więc sygnał z powierzchni błony musi dotrzeć do jego środka. Służą do tego kanaliki T (od ang. transverse, poprzeczny), czyli regularne wpuklenia sarkolemmy. Kanalik T otoczony z obu stron błonami siateczki sarkoplazmatycznej tworzy układ nazywany triadą. Gdy potencjał czynnościowy dociera kanalikiem T w głąb włókna, w sąsiedniej siateczce otwierają się kanały wapniowe i jony wapnia przechodzą do sarkoplazmy.
Cały ten etap nosi nazwę sprzężenia elektromechanicznego (ang. excitation-contraction coupling). Ogniwem, które wiąże pobudzenie elektryczne błony z mechanicznym skurczem, jest uwolnienie wapnia z siateczki sarkoplazmatycznej.
W spoczynku skurczowi zapobiega tropomiozyna, białko owinięte wokół łańcuchów aktyny, które zasłania miejsca wiązania miozyny. Tropomiozyna tworzy kompleks z troponiną, a troponina ma miejsce wiązania jonów wapnia. Według podręcznika OpenStax pierwszym krokiem na poziomie filamentów jest związanie wapnia z troponiną. Wtedy tropomiozyna przesuwa się, miejsca wiązania na aktynie zostają odsłonięte i główki miozyny mogą się z nimi połączyć.
Na czym polega teoria ślizgowa skurczu mięśnia?
Według teorii ślizgowej mięsień skraca się, bo filamenty cienkie przesuwają się wzdłuż grubych w stronę środka sarkomeru. Jeden ruch główki miozyny przesuwa aktynę o ok. 10 nm, czyli 10 milionowych części milimetra.
Podręcznik OpenStax nazywa ten opis modelem ślizgowym skurczu (ang. sliding filament model). W skracającym się sarkomerze linie Z zbliżają się do siebie, a prążek I staje się węższy. Prążek A zachowuje tę samą szerokość. Przy pełnym skurczu filamenty cienkie i grube nakładają się na siebie całkowicie.
Ślizganie zaczyna się w strefie, w której filamenty cienkie i grube już na siebie zachodzą. Każdy filament gruby zawiera ok. 300 cząsteczek miozyny z wieloma główkami, a mostki poprzeczne w trakcie skurczu nieustannie powstają i rozpadają się. Pojedyncza główka przesuwa aktynę tylko na bardzo krótkim odcinku, więc skrócenie całego włókna jest sumą bardzo wielu takich ruchów w kolejnych sarkomerach.
Jak działa cykl mostków poprzecznych?
Cykl mostków poprzecznych to powtarzający się ruch główki miozyny, która łączy się z aktyną, ciągnie ją, odłącza się i wraca do pozycji wyjściowej. Podręcznik OpenStax porównuje go do wiosłowania. Wioślarz zanurza pióro wiosła, ciągnie je, wyjmuje z wody i przestawia do kolejnego pociągnięcia. Cykl przebiega w czterech krokach:
- Główka miozyny, z przyłączonymi jeszcze ADP i fosforanem nieorganicznym, łączy się z aktyną w odsłoniętym miejscu wiązania i tworzy mostek poprzeczny.
- Uwolnienie fosforanu wzmacnia połączenie, a główka obraca się w stronę linii M i przesuwa aktynę o ok. 10 nm. Ten ruch to udar roboczy. Po udarze odłącza się ADP, a mostek poprzeczny się utrzymuje.
- Do główki przyłącza się nowa cząsteczka ATP i mostek poprzeczny się rozłącza.
- Miozyna rozkłada ATP do ADP i fosforanu, a uwolniona energia ustawia główkę w pozycji wyjściowej, gotowej do kolejnego udaru.
Ustawiona główka miozyny jest w stanie wysokoenergetycznym. Energię tę zużywa udar roboczy, po którym główka pozostaje w stanie niskoenergetycznym. Cykl może się powtarzać tak długo, jak długo w sarkoplazmie jest wapń i dostępne jest ATP.
Do czego mięsień potrzebuje ATP?
ATP, czyli adenozynotrifosforan, dostarcza energii do udaru roboczego, a jego przyłączenie odłącza główkę miozyny od aktyny. Według podręcznika OpenStax bez ATP główka miozyny nie odłącza się od aktyny i mostki poprzeczne pozostają na miejscu. To zjawisko odpowiada za stężenie pośmiertne, sztywność mięśni pojawiającą się wkrótce po śmierci, gdy komórki nie wytwarzają już ATP.
ATP zasila też pompy wapniowe w błonie siateczki sarkoplazmatycznej, które usuwają wapń z sarkoplazmy. Zapas ATP zgromadzony w mięśniu wystarcza na zaledwie kilka sekund skurczów, dlatego komórki mięśniowe odtwarzają ATP trzema drogami. Są to przemiany fosfokreatyny, glikoliza beztlenowa i oddychanie tlenowe. Sama fosfokreatyna dostarcza energii na ok. 15 sekund pracy mięśnia. Co dzieje się z produktami glikolizy przy niedoborze tlenu, wyjaśnia tekst o tym, czym jest kwas mlekowy w mięśniach.
Jak przebiega rozkurcz mięśnia?
Rozkurcz zaczyna się, gdy motoneuron przestaje uwalniać acetylocholinę. Pompy napędzane ATP przenoszą wapń z powrotem do siateczki sarkoplazmatycznej, tropomiozyna znów zasłania miejsca wiązania i włókno traci napięcie.
Według podręcznika OpenStax po ustaniu sygnału błona włókna i kanaliki T wracają do potencjału spoczynkowego, czyli ulegają repolaryzacji. W siateczce sarkoplazmatycznej zamykają się kanały, przez które wcześniej wypływał wapń. Pompy usuwają jony wapnia z sarkoplazmy, a tropomiozyna ponownie zakrywa miejsca wiązania na aktynie.
Bez dostępu do tych miejsc główki miozyny nie mogą tworzyć mostków poprzecznych, więc włókno przestaje wytwarzać napięcie i się rozkurcza. Rozkurcz również zużywa energię, bo pompy wapniowe działają dzięki ATP.
Od czego zależy siła skurczu mięśnia?
Siła skurczu mięśnia zależy od liczby pobudzonych jednostek motorycznych, od częstotliwości impulsów i od długości sarkomeru w chwili skurczu. W niektórych mięśniach największe jednostki motoryczne rozwijają siłę do 50 razy większą niż najmniejsze.
Układ nerwowy najpierw pobudza małe jednostki motoryczne, których motoneurony mają niski próg pobudliwości. Przy potrzebie większej siły włącza większe jednostki, z większymi motoneuronami i większymi włóknami. To stopniowe włączanie kolejnych jednostek nazywa się rekrutacją. Dzięki niej ten sam mięsień dwugłowy ramienia podnosi piórko z minimalną siłą i dźwiga ciężki przedmiot, gdy pracują jego największe jednostki. Jednostki motoryczne zwykle nie pracują wszystkie jednocześnie. Część odpoczywa, gdy inne są aktywne, co wydłuża czas, przez który mięsień może utrzymać skurcz.
Drugim czynnikiem jest częstotliwość impulsów. Pojedynczy potencjał czynnościowy wywołuje skurcz pojedynczy z trzema fazami: utajoną, skurczu i rozkurczu. Jeśli kolejny impuls dotrze, zanim włókno się rozkurczy, drugi skurcz jest silniejszy, bo do sarkoplazmy trafia więcej wapnia. To zjawisko nazywa się sumowaniem skurczów. Przy rosnącej częstotliwości napięcie osiąga szczyt około 3–4 razy wyższy niż przy skurczu pojedynczym. Taki stan to skurcz tężcowy niezupełny. Gdy impulsy następują tak szybko, że faza rozkurczu całkowicie znika, skurcz staje się ciągły i nosi nazwę skurczu tężcowego zupełnego.
Trzecim czynnikiem jest długość sarkomeru. Mostki poprzeczne powstają tylko tam, gdzie filamenty cienkie i grube na siebie zachodzą. Według podręcznika OpenStax sarkomer rozwija największe napięcie przy długości od 80 do 120% długości spoczynkowej. Przy silniejszym rozciągnięciu filamenty nakładają się zbyt słabo, a przy silniejszym skróceniu strefa ich nakładania się maleje i napięcie też spada.
Ten sam podręcznik wiąże siłę mięśnia także z liczbą miofibryli i sarkomerów we włóknach. Wzrost mięśnia opisuje osobny tekst o tym, czym jest hipertrofia mięśniowa.
Najczęstsze pytania o mechanizm skurczu mięśnia
Na czym polega skurcz mięśnia?
Skurcz mięśnia szkieletowego polega na skracaniu się sarkomerów, odcinków włókna o długości ok. 2 µm. Główki miozyny łączą się z aktyną i przesuwają filamenty cienkie wzdłuż grubych w stronę środka sarkomeru. Skracanie się kolejnych sarkomerów skraca miofibryle i całe włókno mięśniowe.
Jakie są etapy skurczu mięśnia?
Motoneuron przewodzi impuls do złącza nerwowo-mięśniowego, gdzie uwalnia acetylocholinę. Błona włókna ulega depolaryzacji, a potencjał czynnościowy przez kanaliki T uwalnia wapń z siateczki sarkoplazmatycznej. Wapń wiąże troponinę, tropomiozyna odsłania aktynę, a miozyna tworzy mostki poprzeczne i przesuwa filamenty. Rozkurcz następuje po usunięciu wapnia z sarkoplazmy.
Dlaczego bez wapnia mięsień nie może się skurczyć?
W spoczynku tropomiozyna zasłania na aktynie miejsca, z którymi łączą się główki miozyny. Odsuwa się dopiero wtedy, gdy jony wapnia uwolnione z siateczki sarkoplazmatycznej zwiążą się z troponiną. Dopóki wapń pozostaje w sarkoplazmie, mostki poprzeczne mogą powstawać, a po jego wypompowaniu włókno się rozkurcza.
Dlaczego mięsień potrzebuje ATP także do rozkurczu?
Przyłączenie ATP odłącza główkę miozyny od aktyny, a energia z ATP zasila pompy, które przenoszą wapń z powrotem do siateczki sarkoplazmatycznej. Bez ATP mostki poprzeczne nie rozłączają się. Według podręcznika OpenStax ten mechanizm odpowiada za stężenie pośmiertne.
Co wpływa na siłę skurczu mięśnia?
Siła skurczu zależy od liczby pobudzonych jednostek motorycznych, od częstotliwości impulsów nerwowych i od długości sarkomeru. Szybko następujące impulsy sumują się, a w skurczu tężcowym niezupełnym napięcie jest około 3–4 razy wyższe niż w skurczu pojedynczym. Sarkomer rozwija największe napięcie przy 80–120% długości spoczynkowej.
Czy mięsień zawsze się skraca, gdy pracuje?
Nie. W skurczu koncentrycznym mięsień skraca się i przesuwa obciążenie. W skurczu ekscentrycznym mięsień wytwarza napięcie, ale wydłuża się, bo obciążenie przewyższa jego siłę, np. przy powolnym opuszczaniu ciężaru. W skurczu izometrycznym wytwarza napięcie bez zmiany kąta w stawie, np. gdy siła nie wystarcza do podniesienia ciężaru albo gdy mięśnie utrzymują postawę ciała.

