Kolka podczas biegania, czyli przemijający ból w boku związany z wysiłkiem, wciąż nie ma ustalonej przyczyny. Przegląd literatury z 2015 roku wymienia siedem konkurencyjnych hipotez, a dwie z nich zostały osłabione wynikami pomiarów.
Ból pojawia się najczęściej w bocznej części brzucha, wzdłuż łuku żebrowego, i może mu towarzyszyć ból szczytu barku. Według przeglądu Mortona i Callistera („Sports Medicine”, 2015, stan na 5.10.2026) kolka jest szczególnie częsta w aktywnościach z powtarzanym ruchem tułowia utrzymywanego w pozycji wyprostowanej. Należą do nich bieg i jazda konna.
Z tego artykułu można się dowiedzieć, jak często kolka występuje i u kogo oraz co zakłada każda z hipotez o jej pochodzeniu. Dwie z nich zostały osłabione pomiarami aktywności mięśni i czynności płuc. Osobna część opisuje, dlaczego badacze wiążą kolkę z otrzewną ścienną i co o mechanizmie mówi jej związek z jedzeniem i piciem.
|
Czym jest kolka wysiłkowa i gdzie pojawia się ból?
Kolka wysiłkowa to przemijający ból brzucha związany z wysiłkiem, najczęściej odczuwany z boku. W literaturze naukowej nosi nazwę exercise-related transient abdominal pain (ETAP). Po angielsku potocznie mówi się na nią „stitch”.
Przegląd Mortona i Callistera („Sports Medicine”, 2015, stan na 5.10.2026) opisuje ten ból jako zwykle dobrze umiejscowiony – tak było w około 80% opisanych przypadków. Najczęściej pojawia się w bocznej części środkowego odcinka brzucha, wzdłuż łuku żebrowego, choć może wystąpić w każdej okolicy brzucha. Może mu też towarzyszyć ból szczytu barku.
W ankiecie 965 osób uprawiających sport (Morton i Callister, 2000) taki ból barku zgłosiło 14% respondentów, a osoby z kolką zgłaszały go częściej niż pozostali. To powiązanie ma znaczenie dla sporu o przyczynę kolki, bo szczyt barku jest miejscem bólu przeniesionego z tkanek unerwionych przez nerw przeponowy.
Kolka należy do reakcji organizmu na wysiłek, podobnie jak pocenie się podczas wysiłku, ale w odróżnieniu od termoregulacji jej mechanizm nie został ustalony. Ból brzucha o innym przebiegu albo połączony z innymi dolegliwościami to odrębne zagadnienie, które wykracza poza temat tego tekstu.
Przy jakim wysiłku i u kogo kolka pojawia się najczęściej?
Kolka występuje głównie w aktywnościach z powtarzanym ruchem tułowia, takich jak bieganie, a w ankietach jej częstość maleje z wiekiem. W ankiecie Mortona i Callistera („Medicine & Science in Sports & Exercise”, 2000, stan na 5.10.2026) kolkę w ciągu poprzedniego roku zgłosiło 69% spośród 439 regularnie biegających respondentów. Przegląd z 2015 roku zaokrągla tę wartość do około 70% biegaczy.
Ta sama ankieta objęła łącznie 965 osób uprawiających regularnie sześć dyscyplin. Kolkę w ciągu poprzedniego roku zgłosiło 61% z nich, a odsetki w poszczególnych dyscyplinach zestawia tabela.
| Dyscyplina | Liczba respondentów | Odsetek z kolką |
|---|---|---|
| Pływanie | 103 | 75% |
| Bieg | 439 | 69% |
| Jazda konna | 100 | 62% |
| Aerobik | 126 | 52% |
| Koszykówka | 121 | 47% |
| Kolarstwo | 76 | 32% |
Wynik pływaków wymaga zastrzeżenia. Przegląd z 2015 roku zaznacza, że pływacy w tej ankiecie byli bardzo młodzi, a w innym badaniu, obejmującym 110 triathlonistów, kolkę w pływaniu zgłosiło tylko 15%. Według analizy tej samej ankiety 965 osób (Morton i Callister, 2002) po uwzględnieniu wieku i innych cech osobniczych kolka była 10,5 raza częstsza w biegu i 9 razy częstsza w jeździe konnej niż w kolarstwie.
Osobno badano kolkę podczas pojedynczych zawodów. W ankiecie przeprowadzonej wśród 848 uczestników 14-kilometrowego biegu City to Surf w Sydney (76% biegnących, 24% maszerujących; Morton, Richards i Callister, 2005) kolkę podczas zawodów zgłosiło 27% respondentów. Biegnący zgłaszali ją częściej (30%) niż maszerujący (16%). Przegląd z 2015 roku, zestawiając cztery badania biegów z wynikami od 17 do 27%, szacuje, że podczas pojedynczych zawodów kolki można się spodziewać mniej więcej u co piątego uczestnika.
W ankiecie 965 osób (Morton i Callister, 2002) częstość i nasilenie kolki malały z wiekiem, a płeć i wskaźnik masy ciała nie miały związku z jej występowaniem. Kolkę zgłosiło 77% aktywnych osób poniżej 20. roku życia wobec 40% osób powyżej 40. roku życia. Część innych badań podawała częstsze występowanie u kobiet, ale przegląd z 2015 roku uznaje, że przeważające dowody wskazują na niewielki wpływ płci albo jego brak.
Dlaczego przyczyna kolki wciąż pozostaje sporna?
Przegląd literatury z 2015 roku wymienia siedem konkurencyjnych hipotez o przyczynie kolki. Dwie z nich, niedokrwienie przepony i skurcz mięśni brzucha, zostały osłabione wynikami pomiarów, a przyczyna kolki wciąż pozostaje niewyjaśniona.
Morton i Callister („Sports Medicine”, 2015, stan na 5.10.2026) zaczynają listę od niedokrwienia przepony i mechanicznego obciążenia więzadeł łączących narządy jamy brzusznej z przeponą. Dalej wymieniają niedokrwienie lub rozdęcie przewodu pokarmowego oraz skurcz mięśni brzucha. Listę uzupełniają niedokrwienie wskutek ucisku pnia trzewnego przez więzadło łukowate pośrodkowe, podrażnienie nerwów rdzeniowych (ból neurogenny) i podrażnienie otrzewnej ściennej.
| Hipoteza | Co zakłada | Co przemawia za | Co ją osłabia |
|---|---|---|---|
| Niedokrwienie przepony | Pracująca przepona jest niedokrwiona | Związek kolki z bólem szczytu barku | Kolka przy małym wysiłku oddechowym; spirometria w trakcie bólu bez pogorszenia wdechu |
| Obciążenie więzadeł | Więzadła podtrzymujące wątrobę i żołądek są mechanicznie obciążane | Częstość w aktywnościach ze wstrząsami tułowia; nasilenie po jedzeniu i piciu; ból barku | Nie tłumaczy kolki w pływaniu ani bólu nisko w brzuchu |
| Niedokrwienie lub rozdęcie przewodu pokarmowego | Ból pochodzi z przewodu pokarmowego | – | Kolka pojawia się też bez jedzenia i picia; cechy bólu nie pasują do pochodzenia z przewodu pokarmowego |
| Skurcz mięśni brzucha | Ból jest skurczem mięśni ściany brzucha | – | Aktywność elektryczna mięśni w miejscu bólu nie rośnie |
| Ucisk pnia trzewnego | Więzadło łukowate pośrodkowe uciska pień trzewny i powoduje niedokrwienie | – | – |
| Ból neurogenny | Źródłem bólu jest podrażnienie nerwów rdzeniowych | Przegląd omawia przy niej związek kifozy z podatnością na kolkę | – |
| Podrażnienie otrzewnej ściennej | Ból powstaje w otrzewnej ściennej | Według autorów przeglądu najlepiej tłumaczy cechy kolki; ból barku; związek z jedzeniem i piciem | Wyjaśnienie pozostaje spekulatywne i wymaga dalszych badań |
Przy hipotezie neurogennej przegląd omawia badanie postawy ciała, obejmujące 159 aktywnych młodych osób o średnim wieku 18,6 roku (Morton i Callister, „Journal of Science and Medicine in Sport”, 2010). Osoby z kifozą częściej były podatne na kolkę, a wśród osób podatnych stopień kifozy i lordozy wiązał się z nasileniem bólu. Typ budowy ciała nie miał z kolką związku. Autorzy wnioskują, że wady postawy, zwłaszcza w odcinku piersiowym, wpływają na występowanie kolki.
Czy kolka bierze się z niedokrwienia przepony?
Hipoteza przeponowa zakłada, że pracująca przepona jest niedokrwiona. Przegląd z 2015 roku uznaje ją jednak za mało prawdopodobną, bo kolka pojawia się także przy małym wysiłku oddechowym, a spirometria wykonana w trakcie bólu nie wykazała pogorszenia wdechu.
Pierwszy argument dotyczy rodzaju aktywności. Morton i Callister („Sports Medicine”, 2015, stan na 5.10.2026) wskazują, że kolka występuje przy jeździe konnej, jeździe na wielbłądzie czy na motocyklu. Są to aktywności o małym wysiłku oddechowym.
Drugi argument pochodzi z pomiaru. W badaniu 28 osób podatnych na kolkę (Morton i Callister, 2006) u 14 z nich, badanych w trakcie bólu, spirometria nie wykazała pogorszenia wdechu.
Dlaczego ból bywa odczuwany w barku?
Okolica szczytu barku to miejsce, w którym odczuwa się ból przeniesiony z tkanek unerwionych przez nerw przeponowy. Należą do nich przepona i struktury sąsiednie, w tym część otrzewnej ściennej pokrywającej przeponę od spodu.
Przegląd Mortona i Callistera (2015) traktuje związek kolki z bólem barku jako wskazówkę co do jej źródła. Korzystają z niej trzy hipotezy – przeponowa, więzadłowa i otrzewnowa.
Jaką rolę przypisuje się więzadłom narządów jamy brzusznej?
Hipoteza więzadłowa łączy kolkę z mechanicznym obciążeniem więzadeł podtrzymujących wątrobę i żołądek. Tłumaczy ona częstość kolki w aktywnościach ze wstrząsami tułowia, ale nie tłumaczy kolki w pływaniu.
Według przeglądu Mortona i Callistera („Sports Medicine”, 2015, stan na 5.10.2026) była to przez lata hipoteza najszerzej przyjmowana. Zakłada obciążenie więzadeł, które łączą wątrobę i żołądek z przeponą. Wyjaśnia częstość kolki w aktywnościach z powtarzanymi wstrząsami tułowia przy małym wysiłku oddechowym, takich jak jazda konna. Tłumaczy też nasilenie kolki po jedzeniu i piciu, bo większa masa treści żołądka mocniej obciąża więzadła.
Ten sam przegląd wskazuje jednak dwie luki. Hipoteza nie wyjaśnia, dlaczego kolka występuje w pływaniu, które nie wiąże się ze wstrząsami i odbywa się w pozycji leżącej. Nie wyjaśnia też, dlaczego ból pojawia się czasem nisko w brzuchu.
Z hipotezą więzadłową zgadza się wniosek badania Plunketta i Hopkinsa („Medicine & Science in Sports & Exercise”, 1999). Dziesięciu aktywnych młodych mężczyzn przed wysiłkiem nie piło nic albo wypijało jeden z czterech płynów w ilości dobranej do masy ciała, 14 ml na kilogram. Następnie wykonywało pięć 5-minutowych odcinków intensywnego biegu na bieżni z przerwami. Autorzy uznali, że wyników nie da się łatwo wyjaśnić zmianą przepływu krwi związaną z trawieniem. Zgadzają się one natomiast z tezą, że wypełniony płynem przewód pokarmowy pociąga za więzadła trzewne.
Czy kolka to skurcz mięśni brzucha?
Pomiar aktywności elektrycznej mięśni brzucha podczas kolki nie wykazał jej wzrostu, co osłabia hipotezę skurczu. Przegląd z 2015 roku ocenia, że ten wynik przekonująco podważył tę hipotezę.
Badanie przeprowadzili Morton i Callister („Journal of Science and Medicine in Sport”, 2008, stan na 5.10.2026). Mierzyli powierzchniowe EMG (elektromiografię, czyli zapis aktywności elektrycznej mięśni) w miejscu bólu u 14 osób z kolką. Aktywność nie rosła w trakcie bólu ani nie spadała po jego ustąpieniu. Jej poziom nie różnił się też od poziomu w grupie porównawczej 14 osób bez kolki. Na tej podstawie autorzy uznali, że ból nie wynika ze skurczu mięśni.
Dlaczego hipoteza otrzewnowa uchodzi za najlepiej dopasowaną?
Autorzy przeglądu uznają podrażnienie otrzewnej ściennej, czyli błony wyściełającej jamę brzuszną, za wyjaśnienie najlepiej zgodne z cechami kolki. Zastrzegają przy tym, że pozostaje ono spekulatywne i wymaga dalszych badań.
Taką ocenę przedstawiają Morton i Callister („Sports Medicine”, 2015, stan na 5.10.2026). Dwie konkurencyjne hipotezy oceniają słabiej – niedokrwienie przepony jako mało prawdopodobne, a skurcz mięśni jako przekonująco podważony pomiarem EMG.
Hipoteza otrzewnowa obejmuje też ból barku. Część otrzewnej ściennej pokrywająca przeponę od spodu jest unerwiona przez nerw przeponowy, a ból z tkanek unerwionych przez ten nerw odczuwa się w okolicy szczytu barku. Pasuje to do obserwacji, że osoby z kolką częściej zgłaszają ból barku.
Co związek kolki z jedzeniem i piciem mówi o jej mechanizmie?
Przegląd z 2015 roku wykorzystuje związek kolki z jedzeniem i piciem jako argument dla hipotezy więzadłowej i otrzewnowej. Zaznacza zarazem, że kolka pojawia się też bez jedzenia i picia przed wysiłkiem.
Morton i Callister („Sports Medicine”, 2015, stan na 5.10.2026) opisują, że kolkę nasila stan po posiłku, a szczególnie prowokujące są napoje hipertoniczne. W ujęciu hipotezy więzadłowej większa masa treści żołądka oznacza większe obciążenie więzadeł. W ujęciu hipotezy otrzewnowej rozdęty żołądek mocniej dociska do siebie warstwy otrzewnej, a napoje hipertoniczne mogą zmieniać ilość płynu w jamie otrzewnej.
Znaczenie może mieć też skład płynu. W badaniu 40 osób podatnych na kolkę (Morton, Aragón-Vargas i Callister, 2004) porównano cztery próby. Odtworzony sok owocowy o wysokiej zawartości węglowodanów i wysokiej osmolalności wywoływał kolkę i wzdęcie silniej niż woda smakowa, napój sportowy i próba bez płynu. Różnica utrzymywała się po uwzględnieniu wzdęcia. Autorzy uznali, że mechanizm tego efektu wykracza poza samo obciążenie masą treści żołądka.
Związek z jedzeniem nie rozstrzyga jednak sporu. Ten sam przegląd z 2015 roku zaznacza, że kolka często pojawia się także wtedy, gdy przez kilka godzin przed wysiłkiem nic nie jedzono ani nie pito. Według przeglądu cechy bólu nie pasują przy tym do pochodzenia z przewodu pokarmowego.
Najczęstsze pytania o kolkę podczas biegania
Dlaczego podczas biegania kłuje w boku?
Według przeglądu Mortona i Callistera z 2015 roku przyczyna kłucia w boku nie została ustalona, a w literaturze funkcjonuje siedem hipotez. Dwie z nich, niedokrwienie przepony i skurcz mięśni brzucha, zostały osłabione wynikami pomiarów. Autorzy przeglądu uznają podrażnienie otrzewnej ściennej za wyjaśnienie najlepiej zgodne z cechami kolki, zastrzegając, że pozostaje ono spekulatywne.
Czy kolka pojawia się tylko u biegaczy?
Nie, w ankiecie 965 osób uprawiających sport (Morton i Callister, 2000) kolkę zgłaszano w sześciu dyscyplinach, od 32% w kolarstwie do 75% w pływaniu. Wynik pływaków dotyczy jednak bardzo młodych respondentów, a w badaniu 110 triathlonistów kolkę w pływaniu zgłosiło 15%. Według analizy tej samej ankiety 965 osób (Morton i Callister, 2002) po uwzględnieniu wieku i innych cech osobniczych kolka była 10,5 raza częstsza w biegu i 9 razy częstsza w jeździe konnej niż w kolarstwie.
Dlaczego przy kolce może boleć bark?
Szczyt barku to według przeglądu z 2015 roku miejsce bólu przeniesionego z tkanek unerwionych przez nerw przeponowy, czyli przepony i struktur sąsiednich, w tym otrzewnej pod przeponą. W ankiecie 965 osób (Morton i Callister, 2000) ból barku zgłosiło 14% respondentów, częściej osoby z kolką. Z tej wskazówki korzystają trzy hipotezy – przeponowa, więzadłowa i otrzewnowa.
Czy z wiekiem kolka pojawia się rzadziej?
Tak, w ankiecie 965 osób (Morton i Callister, 2002) częstość i nasilenie kolki malały z wiekiem. Kolkę zgłosiło 77% aktywnych osób poniżej 20. roku życia wobec 40% osób powyżej 40. roku życia. Płeć i wskaźnik masy ciała nie miały w tej ankiecie związku z kolką.
Czy kolka to skurcz mięśnia?
Pomiary tego nie potwierdzają. W badaniu z 2008 roku powierzchniowe EMG w miejscu bólu u 14 osób z kolką nie rosło w trakcie bólu i nie różniło się od wyników grupy 14 osób bez kolki. Przegląd z 2015 roku ocenia, że ten wynik przekonująco podważył hipotezę skurczu mięśni.