But z płytką węglową to but startowy, w którym sztywna płytka z włókna węglowego jest zatopiona w grubej warstwie lekkiej i sprężystej pianki. Płytki nie widać z zewnątrz, a sama w sobie niewiele znaczy. Badania wskazują, że oszczędność energii bierze się z całego układu, czyli z pianki, płytki i wygiętego kształtu podeszwy naraz.
Ta konstrukcja weszła do biegów szosowych w 2016 roku i w ciągu kilku sezonów zmieniła obraz dyscypliny na tyle, że federacja lekkoatletyczna wpisała do przepisów maksymalną grubość podeszwy oraz limit jednej sztywnej struktury w bucie. Wokół tych decyzji narósł spór o to, gdzie kończy się sprzęt, a zaczyna nieuczciwa przewaga.
Poniżej opisane są budowa podeszwy takiego buta, wyniki badań nad kosztem energetycznym biegu, geneza konstrukcji, przebieg sporu o doping technologiczny oraz obowiązujące dziś limity World Athletics wraz z historią ich zmian. Zdrowosportowo.pl opisuje sprzęt od strony działania, bez rankingów modeli i bez podpowiadania, co komu kupić.
|
Czym są buty z płytką węglową?
To buty startowe, w których sztywna płytka z włókna węglowego została zatopiona wewnątrz podeszwy środkowej, między warstwami pianki. W piśmiennictwie naukowym ta grupa obuwia występuje pod nazwą advanced footwear technology, czyli zaawansowana technologia obuwia. W mowie potocznej funkcjonują określenia „superbuty”, „buty karbonowe” i „buty z płytką”.
Płytka nie jest wkładką ani elementem, który można wyjąć. Producent wtapia ją w podeszwę na etapie produkcji, więc z zewnątrz nie widać jej wcale. Buty tego typu rozpoznaje się raczej po wysokiej, wyraźnie grubszej podeszwie i po jej wygiętym profilu, przypominającym płozę.
Sama płytka nie jest pomysłem nowym. Nowe jest połączenie jej z pianką o innych właściwościach niż materiały używane wcześniej. Hoogkamer i współpracownicy opisali w „Sports Medicine” (2018) badany prototyp jako połączenie nowego, bardzo podatnego i sprężystego materiału podeszwy środkowej ze sztywną, zatopioną płytką.
W opisach handlowych mieszają się dwie rzeczy. Płytka jest jednym z kilku elementów podeszwy, a nie osobnym mechanizmem doczepionym do zwykłego buta. Przepisy World Athletics traktują ją zresztą właśnie jako „sztywną strukturę” wewnątrz podeszwy i dopuszczają w bucie bez kolców tylko jedną taką strukturę (regulamin obuwiowy World Athletics, stan na 9 sierpnia 2026).
Z czego zbudowana jest podeszwa takiego buta?
Podeszwa łączy trzy elementy naraz, czyli grubą warstwę lekkiej pianki, sztywną płytkę i wygiętą geometrię. Żaden z nich nie działa osobno. Healey i Hoogkamer („Journal of Sport and Health Science”, 2022) sformułowali wniosek wprost, przypisując oszczędność energii połączeniu i wzajemnemu oddziaływaniu pianki, geometrii oraz płytki.
| Element podeszwy | Czym jest | Co o nim wiadomo z badań |
|---|---|---|
| Pianka podeszwy środkowej | gruba warstwa tworzywa, najczęściej PEBA albo EVA | PEBA i EVA to obecnie najszerzej stosowane materiały w tej grupie butów (Rodrigo-Carranza i wsp., „Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports”, 2024) |
| Płytka z włókna węglowego | sztywny, wygięty element wtopiony między warstwy pianki | usztywnia stopę w stawie śródstopno-paliczkowym, ale jej udział w oszczędności energii okazał się ograniczony (Healey i Hoogkamer, 2022) |
| Geometria podeszwy | wygięty profil i zróżnicowana wysokość pod piętą oraz przodostopiem | wymieniana obok pianki i płytki jako jedna ze składowych efektu (Healey i Hoogkamer, 2022) |
Grubość podeszwy ma w tej konstrukcji znaczenie podstawowe, bo to od niej zależy, ile pianki mieści się pod stopą. Ten sam parametr stał się później przedmiotem regulacji, o czym mowa w dalszej części tekstu.
Czym pianka PEBA różni się od EVA?
PEBA to skrót od polieteroblokamidu, a EVA od kopolimeru etylenu z octanem winylu. Oba tworzywa pełnią tę samą funkcję, lecz różnią się właściwościami sprężystymi. W badaniu Rodrigo-Carranzy i współpracowników (2024) nowe buty z pianką PEBA miały istotnie niższy koszt energetyczny biegu niż nowe buty z pianką EVA, przy czym różnica dotyczyła wyłącznie modeli nieużywanych.
Co pokazują badania nad ekonomią biegu w tych butach?
Pierwsze opublikowane badanie tej konstrukcji wykazało średnio czteroprocentowe obniżenie kosztu energetycznego biegu. Hoogkamer i współpracownicy („Sports Medicine”, 2018) przebadali 18 zawodników na poziomie wyczynowym, którzy biegli po sześć pięciominutowych prób z prędkościami 14, 16 i 18 km/h.
Wyniki były jednorodne. Koszt energetyczny w butach prototypowych okazał się niższy o 4,16% i 4,01% wobec dwóch uznanych butów maratońskich przy zrównanej masie obuwia, a obniżenie wystąpiło u wszystkich 18 badanych. Autorzy zaznaczyli, że wielkość zmiany nie zależała od prędkości biegu w badanym zakresie.
Kontekst finansowania tego badania jest częścią jego rzetelnego opisu. W deklaracji konfliktu interesów autorzy podali, że pracę wsparł kontrakt firmy Nike z University of Colorado w Boulder, dwoje autorów było pracownikami Nike, a kolejny autor pozostawał płatnym konsultantem tej firmy.
Korzyść nie jest też stała w każdych warunkach. Whiting i współpracownicy („Journal of Sport and Health Science”, 2022) porównali bieg po płaskim, pod górę i z góry przy nachyleniu trzech stopni. Moc metaboliczna była niższa o 3,83% na płaskim, o 2,82% pod górę i o 2,70% z góry, a różnica między biegiem pod górę a płaskim okazała się istotna statystycznie.
Ekonomia biegu, czyli koszt utrzymania danego tempa, jest przy tym tylko jedną ze składowych wyniku sportowego. Obok niej opisuje się między innymi pułap tlenowy oraz próg mleczanowy, a buty wpływają wyłącznie na pierwszą z tych wielkości.
Czy za oszczędność energii odpowiada sama płytka?
Badanie, które miało to rozstrzygnąć, dało wynik przeciwny do intuicji. Healey i Hoogkamer (2022) porównali u 15 biegaczy but nienaruszony oraz ten sam model z płytką przeciętą w sześciu miejscach w przodostopiu, co miało ograniczyć jej sztywność. Ekonomia biegu nie różniła się istotnie między butami, a średnia różnica wyniosła 0,55% na niekorzyść buta z przeciętą płytką, przy przedziale ufności obejmującym zero.
Autorzy wyciągnęli z tego wniosek, że usztywnianie stawu śródstopno-paliczkowego odgrywa w całym efekcie rolę ograniczoną. Podobny obraz daje badanie kolców lekkoatletycznych Rodrigo-Carranzy i współpracowników („International Journal of Sports Physiology and Performance”, 2025), w którym kolce z samą pianką PEBA poprawiły ekonomię biegu o 5,1%, a kolce z pianką i płytką o 4,0% wobec kolców tradycyjnych.
Jak długo pianka zachowuje swoje właściwości?
Przewaga pianki PEBA nad EVA zanika po kilkuset kilometrach biegu. Rodrigo-Carranza i współpracownicy (2024) przebadali 22 wytrenowanych biegaczy w czterech próbach po cztery minuty przy prędkości 13 km/h, w butach nowych oraz w tych samych modelach po 450 km użytkowania.
Zmiana dotyczyła tylko jednego z materiałów. Koszt energetyczny w zużytych butach z pianką PEBA wzrósł istotnie, z 14,87 do 15,21 W/kg, natomiast w butach z pianką EVA pozostał na zbliżonym poziomie. Po 450 km oba rodzaje obuwia dawały już podobną ekonomię biegu, a zmianom towarzyszyły różnice w częstości i długości kroku.
Wynik dotyczy konkretnych modeli i konkretnego dystansu użytkowania, więc nie jest normą zużycia dla dowolnego buta. Opisuje natomiast zjawisko, o które regularnie pytają biegacze, czyli to, że właściwości takiej podeszwy zmieniają się szybciej niż jej wygląd.
Skąd wzięła się ta konstrukcja?
Buty łączące płytkę węglową z nową pianką pojawiły się w bieganiu w 2016 roku. Datę tę podaje zespół Muniz-Pardosa w przeglądzie opublikowanym w „Sports Medicine” (2021), opisując wprowadzenie obuwia z płytką z włókna węglowego jako punkt zwrotny dla wyników w biegach od 5 km do maratonu.
Rozgłos przyszedł wraz z próbami przełamania bariery dwóch godzin w maratonie. Pierwsza z nich odbyła się 6 maja 2017 roku na torze wyścigowym w Monzy, gdzie Eliud Kipchoge uzyskał czas 2:00:25 w butach przygotowanych przez producenta specjalnie na tę próbę. Według World Athletics wynik nie mógł zostać ratyfikowany jako rekord świata, ponieważ warunki próby, w tym zmieniający się pacemakerzy, wykluczały jego uznanie.
Druga próba zakończyła się przekroczeniem tej granicy. Według komunikatu organizatora, 12 października 2019 roku w Wiedniu Kipchoge pokonał dystans 42,195 km w czasie 1:59:40,2, biegnąc za samochodem wyznaczającym tempo i przy udziale 41 pacemakerów pracujących na zmianę. Formuła tej próby również wykluczała uznanie jej za rekord świata.
Oba wydarzenia były przedsięwzięciami pokazowymi, a nie zawodami. Ich znaczenie dla całej dyscypliny polegało na czymś innym, mianowicie na tym, że sprzęt stał się tematem rozmowy o wynikach na równi z formą zawodnika. Więcej o samej dyscyplinie zebrano w tekście o bieganiu.
Co się stało z wynikami po 2016 roku?
Zespół Muniz-Pardosa („Sports Medicine”, 2021) odnotował, że od wprowadzenia butów z płytką węglową w 2016 roku pobite zostały wszystkie rekordy świata kobiet i mężczyzn na dystansach od 5 km do maratonu. Autorzy nazwali tę poprawę raczej technologiczną niż fizjologiczną.
W tym samym przeglądzie pojawia się przelicznik, który tłumaczy skalę zjawiska. Poprawa ekonomii biegu przekraczająca 4% odpowiada, zdaniem autorów, poprawie wyniku czasowego o ponad 2%. W maratonie liczonym w godzinach oznacza to kilka minut, czyli więcej niż różnice dzielące zwykle czołówkę.
Ostrożność w interpretacji jest tu jednak konieczna. Zbieżność w czasie nie dowodzi, że każdy pojedynczy rekord zawdzięcza obuwiu, bo w tym samym okresie zmieniały się także sposób prowadzenia biegów, nawierzchnie i przygotowanie zawodników. Wniosek o technologicznym charakterze poprawy jest stanowiskiem konkretnego zespołu badawczego, a nie ustaleniem federacji.
Na czym polega zarzut dopingu technologicznego?
Spór sprowadza się do pytania, czy o wyniku decyduje zawodnik, czy dostęp do sprzętu. Określenia „doping technologiczny” używa się wobec rozwiązań, które przesuwają granicę możliwości bez udziału organizmu, a więc podważają sens porównywania wyników między zawodnikami i między epokami.
Stanowisko federacji z 2020 roku było ostrożne, ale jednoznaczne. W komunikacie z 31 stycznia 2020 roku World Athletics podała, że jej grupa oceniająca uznała istnienie niezależnych badań wskazujących na możliwą przewagę wynikającą z nowej technologii w podeszwach, a także stwierdziła, że przesłanek jest dość, by obawiać się o integralność sportu.
Prezydent World Athletics Sebastian Coe ujął to w tym samym komunikacie tak (tłumaczenie z angielskiego). Regulowanie całego rynku obuwia sportowego nie jest zadaniem federacji, natomiast jej obowiązkiem jest chronić integralność rywalizacji elity przez zapewnienie, że buty zawodników nie dają nieuczciwej pomocy ani przewagi.
Zasada ta trafiła wprost do regulaminu. Wśród założeń, które przepisy mają równoważyć, wymieniono „prymat ludzkiego wysiłku nad technologią” przy osiąganiu wyników i rekordów (regulamin obuwiowy World Athletics, stan na 9 sierpnia 2026). Krytyka szła jednak dalej niż same limity.
Autorzy przeglądu z „Sports Medicine” (2021) uznali przyjęte przepisy za niewystarczające i wskazali trzy powody:
- dostęp do technologii określającej wynik staje się głównym czynnikiem różnicującym zawodników elity;
- problem pogłębia sytuacja, w której głównym sponsorem zawodnika bywa producent obuwia;
- skuteczniejszym rozwiązaniem byłoby obniżenie dopuszczalnej grubości podeszwy do 20 mm, co ograniczyłoby wpływ obuwia na koszt energetyczny biegu.
Po drugiej stronie sporu stoi argument o naturze postępu w sporcie, w którym zmiany sprzętu następowały wielokrotnie. Rozstrzygnięcia nie ułatwia to, że najgłośniejsze badanie efektu czteroprocentowego powstało z finansowaniem producenta, co jego autorzy ujawnili w publikacji.
Co mówią dziś przepisy World Athletics?
Obowiązujący regulamin obuwiowy World Athletics został zatwierdzony przez Radę 19 marca 2026 roku i obowiązuje od 20 kwietnia 2026 roku, zastępując wersję zatwierdzoną 2 grudnia 2025 roku. Ogranicza grubość podeszwy zależnie od rodzaju konkurencji oraz dopuszcza w bucie bez kolców tylko jedną sztywną strukturę.
| Rodzaj konkurencji | Maksymalna grubość podeszwy |
|---|---|
| Biegi uliczne oraz chód na bieżni i na szosie | 40 mm |
| Biegi na stadionie poza chodem na bieżni, skoki oraz rzut oszczepem | 20 mm, zarówno w butach z kolcami, jak i bez |
| Pchnięcie kulą, rzut dyskiem, rzut młotem | limit nie obowiązuje – tabela grubości i wymagania techniczne nie mają do nich zastosowania |
| Biegi przełajowe | limit nie obowiązuje od 1 kwietnia 2026 roku (wcześniej 20 mm w butach z kolcami i 40 mm bez kolców) |
| Biegi górskie i trailowe | limit nie obowiązuje |
Poza grubością regulamin opisuje samą płytkę i wyposażenie buta. Do zawodów rangi rankingowej nie zostanie dopuszczony but, który nie spełnia następujących warunków (regulamin obuwiowy World Athletics, stan na 9 sierpnia 2026):
- but bez kolców zawiera najwyżej jedną sztywną strukturę, biegnącą przez całą długość podeszwy albo tylko jej część;
- struktura ta nie zachodzi sama na siebie ani na inną, nie tworzy pętli, spirali, harmonijki ani okręgów i leży w jednej płaszczyźnie, zgodnej z krzywizną podeszwy;
- but z kolcami może mieć dodatkową sztywną strukturę, ale wyłącznie do mocowania kolców albo jako płytkę trakcyjną;
- but nie zawiera żadnej wbudowanej technologii czujnikowej ani „inteligentnej”;
- model jest dostępny w sprzedaży, a prototyp przeznaczony do testów można nosić najwyżej przez 12 miesięcy i nie wolno go używać na igrzyskach ani w zawodach cyklu World Athletics Series.
Gdzie mierzy się grubość podeszwy?
Pomiar wykonuje się w dwóch punktach, w środku przodostopia oraz w środku pięty. Regulamin definiuje je jako punkty leżące na 75% i na 12% wewnętrznej długości buta, a wzorcem przy zatwierdzaniu modelu jest but o długości podeszwy 270 mm, czyli rozmiar EUR 42. Przy badaniu pojedynczego egzemplarza stosuje się tolerancję 5%, co daje 1 mm przy limicie 20 mm i 2 mm przy limicie 40 mm.
Jak zmieniały się przepisy od 2020 roku?
Regulacje powstawały etapami przez sześć lat i wciąż są zmieniane. Pierwsze ograniczenia World Athletics ogłosiła 31 stycznia 2020 roku, a najnowsza wersja regulaminu obuwiowego obowiązuje od 20 kwietnia 2026 roku.
| Data | Co się zmieniło |
|---|---|
| 31 stycznia 2020 | ze skutkiem natychmiastowym podeszwa nie grubsza niż 40 mm, najwyżej jedna sztywna płytka lub ostrze, a w butach z kolcami podeszwa do 30 mm |
| 30 kwietnia 2020 | but musi być wcześniej dostępny w otwartej sprzedaży detalicznej przez cztery miesiące, w przeciwnym razie jest traktowany jako prototyp |
| 1 stycznia 2022 | wymóg dostępności złagodzony do co najmniej miesiąca przed zawodami |
| 1 listopada 2024 | nowa tabela grubości; na stadionie obowiązuje jednolite 20 mm zamiast wcześniejszych 25 mm na dystansach od 800 m wzwyż i w trójskoku |
| 1 stycznia 2026 | wchodzi w życie regulamin zatwierdzony 2 grudnia 2025 roku, z dostępnością wymaganą w dowolnym momencie przed pierwszymi zawodami oraz z osobną kategorią butów rozwojowych |
| 1 kwietnia 2026 | zniesienie limitu grubości w biegach przełajowych |
| 20 kwietnia 2026 | wchodzi w życie regulamin zatwierdzony 19 marca 2026 roku; spod tabeli grubości i wymagań technicznych wyłączone zostają pchnięcie kulą, rzut dyskiem, rzut młotem, biegi przełajowe oraz biegi górskie i trailowe, którym pozostaje wyłącznie zakaz technologii czujnikowej |
Kierunek zmian nie był jednostajny. Limit grubości na stadionie został z czasem zaostrzony, wymóg dostępności rynkowej złagodzony, a przełaje i biegi górskie wyprowadzono spod limitów w ogóle.
Na czym polega kontrola butów po biegu?
Kontrolę przeprowadza się dopiero po zakończeniu konkurencji, nigdy w pomieszczeniu przed startem. Zawodnik może zostać poproszony o przekazanie butów do sprawdzenia, a przy rekordzie świata procedura jest pełna i dopuszcza nawet rozcięcie obuwia przez niezależną jednostkę badawczą. Jeśli okaże się, że but nie znajduje się na liście zatwierdzonych modeli, sędzia dyskwalifikuje zawodnika.
FAQ – Najczęstsze pytania o buty z płytką węglową
Co daje płytka karbonowa w butach?
Płytka usztywnia podeszwę i ogranicza zginanie stopy w stawie śródstopno-paliczkowym, ale badania przypisują jej mniejszą rolę, niż sugerują opisy handlowe. Healey i Hoogkamer („Journal of Sport and Health Science”, 2022) wykazali, że przecięcie płytki w sześciu miejscach nie zmieniło istotnie ekonomii biegu. Oszczędność energii wynika z połączenia pianki, geometrii podeszwy i płytki.
Czy buty z włókna węglowego naprawdę działają?
Efekt został zmierzony w warunkach laboratoryjnych. Hoogkamer i współpracownicy („Sports Medicine”, 2018) odnotowali u 18 zawodników koszt energetyczny biegu niższy o 4,16% i 4,01% wobec dwóch butów maratońskich przy zrównanej masie. Badanie było finansowane przez producenta, co autorzy ujawnili, a zmierzona korzyść była mniejsza podczas biegu pod górę i z góry, przy czym istotna statystycznie okazała się tylko różnica dla biegu pod górę (Whiting i wsp., 2022).
Ile wytrzymują buty karbonowe?
Właściwości pianki zmieniają się szybciej niż wygląd buta. W badaniu Rodrigo-Carranzy i współpracowników („Scandinavian Journal of Medicine & Science in Sports”, 2024) koszt energetyczny biegu w butach z pianką PEBA po 450 km wzrósł z 14,87 do 15,21 W/kg, a przewaga nad butami z pianką EVA zanikła. Wynik dotyczy konkretnych modeli i nie jest normą dla dowolnego obuwia.
Jaka grubość podeszwy jest dozwolona w zawodach?
Zależy od konkurencji. Regulamin obuwiowy World Athletics obowiązujący od 20 kwietnia 2026 roku dopuszcza 40 mm w biegach ulicznych i chodzie oraz 20 mm w biegach na stadionie, skokach i rzucie oszczepem. Pchnięcie kulą, rzut dyskiem, rzut młotem, biegi przełajowe oraz biegi górskie i trailowe zostały wyłączone spod tabeli grubości. W przełajach limit obowiązywał do 31 marca 2026 roku i wynosił 20 mm w butach z kolcami oraz 40 mm bez kolców.
Czy wynik 1:59:40 Eliuda Kipchoge jest rekordem świata?
Nie. Według komunikatu organizatora Kipchoge pokonał 42,195 km w czasie 1:59:40,2 dnia 12 października 2019 roku w Wiedniu, biegnąc za samochodem wyznaczającym tempo i przy udziale 41 zmieniających się pacemakerów. Była to próba pokazowa, a nie zawody rozgrywane na zasadach umożliwiających ratyfikację rekordu.
Czy buty z płytką węglową są zakazane?
Nie są zakazane, lecz podlegają limitom. But używany w zawodach rangi rankingowej musi mieścić się w dopuszczalnej grubości podeszwy, zawierać najwyżej jedną sztywną strukturę, jeśli nie ma kolców, oraz znajdować się na liście modeli zatwierdzonych przez World Athletics. Start w bucie spoza tej listy kończy się dyskwalifikacją.